Đời cây, đời người

Cháu bé bị thiệt mạng trong vụ cây đổ ở trường Bạch Đằng cũng trạc tuổi con tôi, cũng học cùng khối lớp. Cho dù là một người đàn ông thừa đủ chai sạn, tôi vẫn cay xé mắt khi đọc những dòng viết về câu chuyện. Hàng triệu người đọc khác, hẳn sẽ cùng chung cảm xúc. Vô lý và đau xót quá! 

Nhưng dù vậy, dù rất không muốn, sau tai nạn thương tâm, tôi vẫn phải viết thêm về hai sai lầm nên tránh và hoàn toàn có thể tránh.

Thứ nhất, trong vài ngày qua, hàng loạt cây xanh trong nhiều sân trường đã bị đốn hạ không thương tiếc. Cây mục ruỗng, có nguy cơ bị đốn đã đành, cây khỏe mạnh - những tầng ký ức đẹp - cũng bị vài nơi tiện tay cưa bỏ. Thà sân trường trơ trụi, khô khốc, không còn nơi cho học sinh nô đùa, trốn nắng cũng còn hơn không may xảy ra tai nạn. Bởi đi kèm với nó là tính mạng của con trẻ, là trách nhiệm của người lớn... có thể bị đe dọa.

Trong bài nghiên cứu nhan đề “Kỹ thuật thổi phồng nỗi ám ảnh sợ hãi” (Narrative techniques of fear mongering, Tạp chí Nghiên cứu xã hội, Đại học Johns Hopkin, Hoa Kỳ, tháng 7.2004), nhà báo kỳ cựu Barry Glassner đã đánh giá: “Nguy cơ bị giết trong một vụ khủng bố được thống kê thấp hơn nhiều so với tử vong do gặp tai nạn khi sửa nhà, bị ong đốt hay bị sét đánh. Ngay cả trong những năm tồi tệ nhất, kỷ lục tại Hoa Kỳ, số người chết hàng năm từ khủng bố thậm chí không thể so sánh với số ca tử vong do tai nạn xe cộ liên quan đến rượu(!)”.

Tương tự, tình trạng nguy hiểm vì cây xanh ngã đổ trong sân trường đúng là có thật, song rất hy hữu. Nếu chặt trụi cây cối, sân trường bê tông bức bối trong mùa nắng có khi còn đem lại nhiều đe dọa hơn. Nhưng nhiều nơi, nhiều người sẽ chọn giải pháp dễ, dù cực đoan: Để an toàn cho con người, cây xanh phải bị khai tử. Thà đốn nhầm hơn bỏ sót. Cái giá phải trả có thể sẽ đắt hơn nhưng khó thấy. Nỗi sợ hãi đã dẫn đến những phán đoán và lựa chọn giải pháp sai lầm.

Lỗi thứ hai là: Lấy kết quả để phán đoán nguyên nhân, từ đó xác định sai giải pháp. Mệnh đề "cây đổ gây chết người" đã được thay thế cho mệnh đề đáng lẽ ra phải được xác định: Cây đổ là do cách trồng sai. Thay vì ra sức chặt cây, người ta sẽ cần phải rà soát kỹ tình trạng trồng và chăm sóc cây để khắc phục.

Cây vững chãi hay không là nhờ bộ rễ cắm sâu, bám rộng vào đất. Biết, nhưng ở phố tấc đất tấc vàng, ít ai chịu làm thế. Phổ biến, người ta thường trồng những cây đã lớn, ít khi chịu nuôi nấng nó từ một mầm xanh cho đến khi thành đại thụ.

 Tình trạng trồng “ăn xổi ở thì”, “đi tắt đón đầu” ép cây lớn, cho bóng mát ngay mà không kiên nhẫn chờ đợi này thường gặp nhất là ở các khu cao ốc, các chung cư, công trình công cộng xây mới. Phần sỏi, đá, xà bần... thường được san ra khu vực sau này sẽ là vỉa hè hoặc sân chơi. Cây xanh thường chỉ được trồng sau khi các hạng mục xây dựng đã hoàn tất. Trên nền bê tông, một dãy hố, sâu lắm chỉ 40 - 50cm, được moi ra, đổ đất vào và trồng cây lên. Thường thì cây được trồng là cây đã lớn sẵn, bị bứng lên cắt bỏ phần rễ, găm xuống. Rễ non không thể đủ sức chọc thủng vỉa đá, bê tông vụn bên dưới để cắm sâu vào đất thành rễ cọc vững chãi. Phần rễ ngang bò ra xung quanh cũng dễ bị tỉa bớt cho gọn, dễ “đưa vào khuôn khổ” là những bồn, những rào, ô nổi cao hơn mặt bằng nơi cây đứng. Lá, cành cũng bị cắt gọn trước khi vận chuyển về. Mới trồng xuống thì không sao. Nhưng một thời gian, được kích thích, tán cây sẽ lớn rộng ra, nặng hơn nhiều so với khả năng trụ đỡ của gốc cây được cắm sơ sài, nổi trên một ụ đất. Chỉ cần một cơn mưa lớn, một trận gió mạnh, gãy đổ và tai nạn sẽ là điều khó tránh.

Hầu hết các sân trường trong phố đều trồng cây thay thế hoặc trồng mới bằng kiểu này. Hầu hết các vụ cây bật gốc đều là cây trồng trên nền xi măng. Những trường vùng sâu, vùng xa, như trường An Phước, Ninh Thuận tôi học chẳng hạn, hàng phượng được trồng từ năm 1976, từ khi nhỏ như chiếc đũa, đã thành những đại thụ vững chãi, chưa một lần lung lay gốc trước những cơn gió điên cuồng xứ nắng. Năm 1988, thế hệ chúng tôi trồng một cây bồ đề, giờ gốc của nó cũng đã mấy vòng ôm, che mát cả một vạt sân trường.

Trong rất nhiều năm, không mấy ai để ý đến thực trạng tồi tệ ẩn chứa nhiều hiểm nguy này. Tai nạn xảy ra vẫn chưa đủ tạo nên một sự thức tỉnh trong ý thức. Thay vì giải quyết, người ta đang đối phó, kể cả bằng biện pháp cực đoan.

Gần 700 năm trước, ông Trần Hưng Đạo trước sự u mê kiểu đó đã phải thở dài khuyên: “Nên lấy câu đặt mồi lửa vào dưới đống củi nỏ làm điều răn, nhưng chớ kiềng canh nóng mà thổi cả rau nguội”. Lời “Hịch tướng sĩ” nói về vận nước - đời người, đem so với thực trạng đời cây nơi đô hội của 7 thế kỷ sau cũng chẳng khác gì mấy. Suy cho cùng, đời người nào khác đời cây. Không được nuôi dưỡng, chăm chút từ tấm bé, không có gốc cắm sâu bám rộng thì làm sao đủ sức sinh sum suê cành lá? Đó là chưa kể, cây cũng như người, được dành sẵn chỗ thay vì trải qua từng đoạn phấn đấu, trưởng thành, e cũng chẳng khác gì một thứ nguy cơ, tai vạ chực chờ...