Điều gì thực sự đang diễn ra với đàm phán Mỹ - Iran?

Trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định Mỹ và Iran đang tiến gần tới một thỏa thuận hòa bình, phía Iran lại tỏ ra thận trọng và chưa đưa ra bất kỳ cam kết rõ ràng nào.

Diễn biến này phản ánh tương quan mới trong cuộc khủng hoảng kéo dài 10 tuần qua, khi Tehran được cho là đang nắm lợi thế chiến lược sau khi chống chịu được các đợt không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel, đồng thời tiếp tục duy trì ảnh hưởng tại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Iran tự tin sau chiến sự

Theo các chuyên gia, tình trạng bế tắc kéo dài này hoàn toàn có thể dự đoán trước. Tổng thống Donald Trump muốn chấm dứt chiến sự. Trong khi đó, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran lại không vội vàng. Theo nhiều nguồn tin quốc tế, giới lãnh đạo Iran tin rằng họ đang ở thế có lợi hơn trong các cuộc thương lượng hiện nay. Dù hứng chịu thiệt hại lớn do chiến sự và các biện pháp phong tỏa của Mỹ, Tehran vẫn duy trì được quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Ở thời điểm này, cuộc cạnh tranh xoay quanh việc bên nào có thể chịu đựng đau thương lâu hơn. Việc giá năng lượng tăng cao đã tạo thêm áp lực đối với Washington, đặc biệt trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump đối mặt với sự suy giảm tỷ lệ ủng hộ trong nước. Một số báo cáo truyền thông Mỹ cho biết, các cơ quan tình báo Washington cũng đánh giá Iran có khả năng kéo dài trạng thái đối đầu lâu hơn Mỹ mong muốn.

Trong thời gian qua, ông Trump nhiều lần phát tín hiệu trái chiều. Có thời điểm ông tuyên bố sẽ tiếp tục các đợt không kích mạnh tay nhằm vào Iran, nhưng sau đó lại hạ nhiệt và nhấn mạnh ưu tiên đàm phán. Kế hoạch Dự án Tự do hộ tống tàu qua eo biển Hormuz bằng tàu chiến Mỹ cũng bị đình chỉ chỉ sau thời gian ngắn triển khai.

Theo một số nguồn tin, quyết định này không chỉ xuất phát từ tiến triển ngoại giao mà còn liên quan tới lập trường thận trọng của các đồng minh khu vực, đặc biệt là Ảrập Xêút khi cảnh báo sẽ không cho quân đội Mỹ sử dụng căn cứ hay không phận nếu chiến dịch tiếp tục.

Hiện nay, Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ nối lại ném bom nếu Iran không chấp nhận kế hoạch hòa bình 14 điểm do Mỹ đề xuất làm cơ sở đàm phán trong vòng 30 ngày. Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Iran cho rằng, đây mới chỉ là “danh sách mong muốn của Mỹ”.

Dù chưa bác bỏ hoàn toàn, Tehran cũng chưa chấp thuận kế hoạch này. Giới phân tích nhận định, Iran có thể đồng ý lấy đây làm cơ sở thương lượng nhưng sẽ kéo dài tiến trình đàm phán nhằm duy trì lợi thế hiện tại, trong khi các cuộc không kích tạm dừng.

Bài toán uranium làm giàu

Theo các chuyên gia, đây chính là lúc ông Donald Trump đối mặt với một thế tiến thoái lưỡng nan cả về chính trị lẫn cá nhân, khi một trong những nút thắt lớn nhất vẫn là chương trình hạt nhân của Iran.

Sự cứng rắn của ông Trump về yêu cầu “không làm giàu uranium” đã khiến hai nước không đạt được thỏa thuận trước khi chiến sự nổ ra. Trong các cuộc đàm phán trước chiến tranh, Iran từng đề xuất loại bỏ lượng uranium làm giàu ở mức cao và chỉ duy trì làm giàu ở mức tinh khiết 1,5% - thấp hơn rất nhiều so với mức cần thiết để chế tạo bom nguyên tử. Uranium cấp độ vũ khí cần đạt độ tinh khiết 90%, trong khi Iran hiện sở hữu khoảng 1.000 pound uranium làm giàu tới mức 60%. Ông Trump đã bác bỏ đề xuất đó.

Sau lệnh ngừng bắn, Tehran còn đi xa hơn khi đề nghị dừng toàn bộ hoạt động làm giàu uranium trong vòng 5 năm và cho phép thanh sát viên quốc tế quay trở lại kiểm chứng. Đây được xem là một nhượng bộ đáng kể. Các nhà phân tích cho rằng ông Trump hoàn toàn có thể chấp nhận và tuyên bố rằng thỏa thuận hạt nhân của mình tốt hơn thỏa thuận thời cựu Tổng thống Barack Obama, vốn cho phép Iran làm giàu uranium ở mức 3,67%.

Tuy nhiên, ông Trump tiếp tục từ chối và yêu cầu đình chỉ hoạt động trong 20 năm - điều mà Iran gần như chắc chắn không thể chấp nhận.

Chính vì vậy, giới quan sát cho rằng, hiện ông Trump đang đối mặt với bài toán chính trị khó khăn: hoặc bỏ lỡ thêm một cơ hội hòa bình với Iran và tái mở cửa eo biển Hormuz, hoặc chấp nhận thỏa thuận nhưng phải đối mặt với những so sánh với thỏa thuận cũ thời cựu Tổng thống Obama - vốn từng bị ông gọi là “thỏa thuận tồi tệ nhất” trong lịch sử Mỹ.

Thỏa thuận mới có gì?

Theo các nguồn tin truyền thông Mỹ, bản đề xuất do các đặc phái viên của Tổng thống Trump - ông Jared Kushner và ông Steve Witkoff đưa ra có nhiều điểm tương đồng với thỏa thuận hạt nhân ký dưới thời ông Obama.

Các nội dung được cho là bao gồm: Iran mở lại eo biển Hormuz; Mỹ dỡ bỏ phong tỏa và giảm trừng phạt; Tehran chỉ được làm giàu uranium ở mức 3,67% dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế; Iran xuất khẩu lượng uranium làm giàu cao ra nước ngoài; Mỹ giải phóng một phần tài sản Iran bị đóng băng.

Đáng chú ý, mức giới hạn 3,67% chính là ngưỡng từng được quy định trong thỏa thuận hạt nhân thời cựu Tổng thống Obama - điều khiến nhiều nhà quan sát cho rằng Washington đang dần quay trở lại khuôn khổ cũ sau nhiều năm chỉ trích.

Tương lai vẫn khó đoán định

Dù vậy, triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện vẫn còn bỏ ngỏ. Thỏa thuận hạt nhân Iran thời cựu Tổng thống Obama từng mất gần hai năm đàm phán với sự tham gia của hàng loạt chuyên gia từ Bộ Ngoại giao, Lầu Năm Góc, các cơ quan năng lượng và tình báo Mỹ.

Trong khi đó, giới quan sát cho rằng chính quyền hiện nay thiếu cả thời gian, nhân lực lẫn sự kiên nhẫn cho một tiến trình thương lượng phức tạp tương tự.

Trong bối cảnh đó, tương lai của cuộc khủng hoảng vẫn chưa rõ ràng: chiến sự có thể kéo dài, Iran có thể tiếp tục duy trì thế mặc cả hiện tại, hoặc Tổng thống Donald Trump buộc phải chấp nhận một thỏa hiệp gần với mô hình mà chính mình từng phản đối.