Đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho tương lai

- Với tư cách là chuyên gia về dân số, ông có thể đưa ra khái niệm, vai trò dân số một cách đầy đủ nhất trong sự phát triển của xã hội?

- Lịch sử cho thấy con người luôn luôn là trung tâm trong mọi phát triển của xã hội, do đó dân số luôn được đặt lên hàng đầu trong tiến trình phát triển. Tuy nhiên, quan điểm về vị trí dân số trong phát triển cũng thay đổi theo thời gian, theo đó chính sách đối với dân số cho sự phát triển cũng khác nhau.

Ví dụ, quan điểm “bi quan” của Malthus cho rằng, dân số tăng nhanh hơn sản lượng nên làm cho đời sống ngày càng kém và vì thế mà cần phải có chiến tranh, dịch bệnh để làm giảm bớt dân số. Trong khi đó, quan điểm “lạc quan” của một số nhà nghiên cứu cho rằng, dân số đóng vai trò quan trọng với phát triển, đặc biệt khi nhìn vào các nước châu Á thần kỳ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Singapore… Họ đã tận dụng được sức mạnh, trí tuệ của con người để thúc đẩy sự phát triển về kinh tế, xã hội.

Và gần đây lại có trường phái “trung tính” cho rằng, dân số chỉ là điều kiện cần, trong khi chính sách, định hướng của chính phủ mới là điều kiện đủ để phát triển. Có thể nói, việc tận dụng dân số với tư cách là một yếu tố quan trọng cho phát triển như thế nào tùy thuộc vào nhận thức và hành động của mỗi quốc gia.

- Vậy theo ông dân số nước ta hiện đang phải đối mặt với những vấn đề lớn nào? Hệ lụy của nó ra sao?

- Sự phát triển gần đây của các nước châu Á “thần kỳ” cho thấy không chỉ số lượng mà chất lượng dân số là yếu tố rất quan trọng. Bên cạnh đó, cơ cấu dân số theo tuổi, sự phân bố dân số… là những yếu tố không thể không tính đến. Ở nước ta, vấn đề dân số đang gặp những thách thức lớn như: quy mô và mật độ dân số còn rất cao; phân bố dân số không đồng đều giữa các vùng, khu vực tạo ra sức ép không nhỏ cho tăng trưởng và phát triển kinh tế như cơ sở hạ tầng, hệ thống dịch vụ… Già hóa dân số ngày càng rõ rệt, trong khi tỷ suất sinh giảm nhanh chóng.

Về chất lượng dân số, chúng ta cũng đối mặt với một số vấn đề lớn và có thể là nguy cơ cho phát triển dài hạn như sức khỏe sinh sản cải thiện chậm; chỉ số khối cơ thể (BMI) cải thiện chậm; trình độ kỹ thuật của lực lượng lao động còn thấp; và xu hướng bệnh tật của dân số cao tuổi thay đổi mạnh làm cho tỷ lệ không nhỏ người cao tuổi bị ốm đau, tàn tật hoặc thương tật.

Những yếu tố này nếu không xử lý được sẽ tạo ra những thách thức rất lớn cho sự phát triển dài hạn. Ví dụ, lực lượng lao động chất lượng thấp sẽ không cải thiện được năng suất lao động và vì thế mà sẽ không tạo được đột phá về tăng trưởng kinh tế và thu nhập, thậm chí, nhân công càng trở nên rẻ hơn khi chất lượng thấp hơn so với các nước cạnh tranh trực tiếp trong khu vực như Thái Lan, Inđônêxia…

Trong khoảng thời gian không xa, hệ lụy của những bất cập đối với dân số sẽ là vấn đề không nhỏ. Ví dụ, khi dân số cao tuổi ngày càng tăng nhanh, tỷ lệ bị ốm đau, bệnh tật còn cao và xu hướng bệnh tật thay đổi trong khi chúng ta không cải thiện nhanh hệ thống chăm sóc lão khoa, dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp sẽ rất khó có một dân số cao tuổi khỏe mạnh, năng động. Đồng thời, kéo theo đó chi phí y tế, chăm sóc sức khỏe… sẽ rất tốn kém, gây khó khăn cho mỗi cá nhân và xã hội.

- Ông có đề xuất gì nhằm khắc phục những khó khăn đối với công tác dân số ở nước ta hiện nay?

- Đầu tư, đẩy mạnh công tác dân số không chỉ cho hiện tại mà cho cả một thời kỳ dài, 10-30 năm, thậm chí là cho 50 năm sau và xa hơn nữa. Nghĩa là đầu tư cho công tác dân số là đầu tư cho tương lai, vì thế cần có cái nhìn tổng thể và chiến lược…Trong điều kiện phát triển kinh tế nước ta hiện nay mới chỉ ở mức thu nhập trung bình thấp, theo tôi, để công tác dân số đạt được hiệu quả như mong muốn, chúng ta cần có chương trình, chính sách, mục tiêu cụ thể, có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Trong đó có thể gói gọn ở bốn nhóm chính sách chủ yếu, đó là: chính sách về giáo dục, đào tạo; chính sách lao động, việc làm và nguồn nhân lực; chính sách về y tế và gia đình; chính sách an sinh xã hội toàn diện, hướng đến một dân số già.

Tôi lấy ví dụ, chính sách y tế cần phải đầu tư có hiệu quả hơn cho dịch vụ sức khỏe sinh sản, đặc biệt trong bối cảnh dân số hiện nay vẫn “tăng theo đà”. Hệ thống chăm sóc người cao tuổi cũng phải cải thiện để thích ứng với xu hướng bệnh tật thay đổi. Chính sách đảm bảo mức sống tối thiểu cho người cao tuổi và các nhóm dễ tổn thương khác thông qua thiết kế và thực hiện một cách phù hợp các chế độ hưu trí và trợ cấp xã hội.

- Xin cảm ơn ông!