Đầu tư cao tốc miền núi cần giảm áp lực vốn đối ứng của địa phương

Đồng bộ đường kết nối, ổn định sinh kế cho người dân

Tham gia góp ý tại Tổ, ĐBQH Hoàng Văn Tuyên (TP. Hải Phòng) tán thành sự cần thiết đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc: Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La; Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; và Quảng Ngãi - Kon Tum. Đây là những tuyến đường có ý nghĩa đối với kết nối vùng, phát triển sản xuất và cải thiện đời sống người dân, gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Về phương án vốn, đại biểu ủng hộ việc ngân sách Trung ương bảo đảm vốn cho dự án qua Sơn La và đề nghị nghiên cứu tăng hỗ trợ đối với các địa phương còn khó khăn. Phương án vốn cần được tính cho toàn bộ thời gian thực hiện dự án, nhất là phần chuyển sang sau năm 2030.

Đối với dự án qua Sơn La và dự án Bảo Hà - Tân Phong, đại biểu cho rằng cần phân định rõ phần vốn cho khối lượng còn phải thi công, phần thanh toán sau khi hoàn thành và dự phòng, từ đó bố trí vốn theo từng năm, phù hợp với tiến độ thực tế.

Với dự án Quảng Ngãi - Kon Tum, đại biểu cho biết, mức vốn trung ương dự kiến bố trí giai đoạn 2026 - 2030 là 40.924 tỷ đồng, trong khi nhu cầu vốn trung ương của dự án là 46.236 tỷ đồng. Đại biểu đề nghị làm rõ phân kỳ và nguồn bảo đảm cho phần chênh lệch 5.312 tỷ đồng, đánh giá khả năng đáp ứng của từng nguồn dự kiến bổ sung và phương án xử lý nếu các nguồn này không đáp ứng tiến độ.

Riêng tỉnh Lai Châu dự kiến tham gia 2.004 tỷ đồng. Theo Báo cáo thẩm tra, khoản này tương đương khoảng 38,7% kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh. Đại biểu đề nghị nghiên cứu phương án ngân sách Trung ương bảo đảm cả khoản này, có nguồn cân đối cụ thể. Đại biểu cho rằng, việc giảm áp lực vốn đối ứng sẽ giúp tỉnh dành thêm nguồn lực cho đường kết nối, công trình dân sinh và các chương trình mục tiêu quốc gia; địa phương vẫn phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm về mặt bằng, tái định cư và các phần việc được giao.

Để phát huy hiệu quả khai thác cao tốc, đại biểu đề nghị cụ thể hóa những tuyến đường kết nối thiết yếu cần hoàn thành cùng với cao tốc, xác định rõ cơ quan thực hiện, nguồn vốn và thứ tự ưu tiên. Trước hết là các đường từ nút giao đến mạng lưới hiện có, vùng sản xuất, cơ sở chế biến và đầu mối vận tải, phù hợp với khả năng cân đối của địa phương.

“Đối với miền núi, chi phí vận chuyển còn phụ thuộc nhiều vào quãng đường từ thôn, bản, vùng nguyên liệu đến nút giao. Nếu đoạn này vẫn khó đi hoặc chưa đáp ứng nhu cầu vận tải thì lợi ích của cao tốc sẽ bị hạn chế. Vì vậy, khi đánh giá hiệu quả, nên tính cả hành trình vận chuyển chủ yếu của hàng hóa địa phương, làm rõ chi phí thực tế có thể giảm và những điều kiện cần để đạt được mức giảm đó”, đại biểu phân tích.

Trường hợp đưa từng đoạn vào sử dụng trước, cần kiểm tra đầy đủ điều kiện kết nối, tổ chức giao thông và khả năng khai thác của đoạn đó; đồng thời, dự kiến kinh phí quản lý, bảo trì cho cả tuyến chính và các đường kết nối thiết yếu. Theo đại biểu, chuẩn bị đồng bộ ngay từ đầu sẽ giúp công trình sớm phục vụ sản xuất, đi lại của người dân sau khi hoàn thành.

Dẫn Báo cáo thẩm tra, đại biểu cho biết dự án qua Sơn La có khoảng 920 hộ dự kiến phải bố trí tái định cư tập trung. “Với người dân miền núi, di chuyển chỗ ở còn ảnh hưởng đến đất sản xuất, việc làm và quan hệ cộng đồng. Tôi đề nghị phương án tái định cư phải làm rõ điều kiện sinh sống và nguồn thu nhập sau di dời, cùng với việc chuẩn bị nhà ở, hạ tầng thiết yếu”, đại biểu Hoàng Văn Tuyên nêu rõ.

Theo đại biểu, cần rà soát quỹ đất sản xuất, điều kiện tiếp cận trường học, cơ sở y tế, nước sinh hoạt và phương án đi lại tại nơi ở mới. Ở nơi khó bố trí đất sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề phải gắn với khả năng tìm việc hoặc tổ chức sản xuất thực tế, có kinh phí và đơn vị chịu trách nhiệm. Việc tham vấn, bố trí dân cư cần phù hợp với ngôn ngữ, phong tục và nhu cầu sinh hoạt cộng đồng của đồng bào.

Đại biểu cũng đề nghị quan tâm những hộ không phải di chuyển nhà ở nhưng bị thu hồi phần lớn đất sản xuất hoặc gặp khó khăn trong tiếp cận ruộng, nương sau khi tuyến đường hình thành. Các đường gom, cầu vượt, hầm chui dân sinh cần được rà soát từ nhu cầu đi lại thực tế. Sau tái định cư, nên theo dõi việc làm, thu nhập để hỗ trợ kịp thời những hộ chưa ổn định cuộc sống; kết quả này cần được phản ánh trong báo cáo thực hiện dự án.

Về chất lượng chuẩn bị dự án, đại biểu lưu ý, các tuyến có địa hình phức tạp, nhiều cầu, hầm và khối lượng đào, đắp lớn. Vì vậy, ở bước nghiên cứu khả thi, đề nghị tập trung khảo sát địa chất tại những vị trí có nguy cơ sạt lở, công trình ngầm và khu vực gần dân cư; tính đủ chi phí xử lý nền, mái dốc, bãi thải, bảo vệ môi trường và dự phòng phù hợp. Theo đại biểu, những nội dung này ảnh hưởng trực tiếp đến tổng mức đầu tư, tiến độ và an toàn trong suốt quá trình khai thác.

Quy định rõ thẩm quyền điều chỉnh hướng tuyến khi có thiên tai

Đồng tình với chủ trương đầu tư các tuyến cao tốc, ĐBQH Phạm Thúy Chinh (TP. Hải Phòng) cho rằng, đối với các địa phương còn nhiều khó khăn, việc đầu tư đường cao tốc nên đặt hai tiêu chí chính: bảo đảm quốc phòng, an ninh gắn với vị trí địa chính trị quan trọng của địa phương và hiệu quả xã hội. Nếu được đầu tư, các tuyến cao tốc vừa góp phần đạt mục tiêu về số km đường cao tốc mà Chính phủ đã đặt ra, vừa tạo điều kiện bà con phát triển kinh tế - xã hội, phát huy lợi thế của địa phương.

Tham gia ý kiến đối với hai dự án đường bộ cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên (địa phận tỉnh Sơn La) và Bảo Hà - Lai Châu (đoạn Bảo Hà - Tân Phong), đại biểu đánh giá hai dự án này có nhiều điểm đặc thù.

Về nguồn vốn, đại biểu bày tỏ băn khoăn khi đặt ra yêu cầu tỉnh Lai Châu phải đối ứng hơn 2.000 tỷ đồng. “Năm 2026, dự toán thu ngân sách của tỉnh Lai Châu chỉ khoảng 2.800 tỷ đồng. Nếu dành 2.000 tỷ đồng cho đường cao tốc, tỉnh sẽ phải hy sinh nhiều dự án đầu tư khác, phải dừng đầu tư một số bệnh viện, trường học trong các năm 2027, 2028, 2029”, đại biểu phân tích.

Đồng tình với phương án Chính phủ trình đối với tỉnh Sơn La là không phải đối ứng vốn, đại biểu đề nghị xem xét không đặt yêu cầu đối ứng đối với cả hai địa phương Lai Châu và Sơn La, bởi cả hai đều có số thu ngân sách rất thấp. Riêng với Lai Châu, đại biểu cho biết tỉnh rất quyết tâm, song trường hợp bắt buộc phải đối ứng thì nên giảm mức đối ứng để tỉnh có khả năng cân đối cho phù hợp.

Về cơ chế đặc thù, đại biểu cho biết, các cơ chế, chính sách đặc thù đã được Chính phủ đề xuất trong Tờ trình. Tuy nhiên, đề nghị nghiên cứu bổ sung cơ chế để khi có tai biến thiên tai thì quy định rõ cấp nào có thẩm quyền điều chỉnh hướng tuyến, cũng như quyết định điều chỉnh tổng mức đầu tư của dự án.

Cụ thể, đại biểu đề nghị quy định trong cả ba dự thảo Nghị quyết như sau: Trường hợp cần điều chỉnh cục bộ hướng tuyến, giải pháp kết cấu để phòng tránh hoặc khắc phục sạt lở, lũ quét và các tai biến địa chất, thời tiết cực đoan, mà không làm thay đổi điểm đầu, hướng tuyến, quy mô, mục tiêu của dự án, thì người quyết định đầu tư quyết định điều chỉnh và chịu trách nhiệm.