"Đánh thức" bộ sưu tập ảnh sống động về Việt Nam

Nguồn tư liệu gốc quan trọng nhiều lĩnh vực

“Vào cuối thế kỷ XIX, các nhà nghiên cứu thường mang theo sổ tay và thực hiện các bản phác thảo. Đến đầu thế kỷ XX, để tiết kiệm thời gian và tăng độ chính xác, họ bổ sung việc sử dụng ảnh để tái hiện thực tế một cách trung thực hơn, đồng thời thoát khỏi những giới hạn của các quy chuẩn hội họa” - PGS. TS. Philippe Le Failler, Trưởng đại diện Văn phòng EFEO tại Hà Nội cho biết tại hội thảo quốc tế “Sưu tập tư liệu ảnh EFEO - Tiềm năng di sản” chiều 15/6.

Theo PGS. TS. Philippe Le Failler, vào thời điểm đó đang diễn ra cuộc cách mạng về hình ảnh. Các nhà khảo cổ học và dân tộc học của EFEO là những người ủng hộ nhiệt thành nhất cho nhiếp ảnh - công cụ mới có khả năng ghi lại toàn bộ chi tiết, từ hoa văn trên áo của các tộc người, hiện vật khai quật khảo cổ học đến một công trình kiến trúc Chăm Pa có nguy cơ sắp biến mất...

Tại Đông Dương lúc đó, đây là kho ảnh đầu tiên được tạo dựng với mục đích như vậy. Với sự đa dạng về chủ đề cũng như số lượng ảnh đồ sộ, kho ảnh này phản ánh các thực tế khoa học thịnh hành cách đây một thế kỷ. Đồng thời, nó còn là nguồn tư liệu gốc vô cùng quan trọng cho nhiều lĩnh vực như bảo tàng học, khảo cổ học, lịch sử, dân tộc học…

Trong kho ảnh lưu trữ có rất nhiều hình ảnh liên quan đến việc trùng tu các đền chùa, đặc biệt là giai đoạn tháo dỡ và lắp dựng lại công trình. Bên cạnh đó là các kỹ thuật nghề thủ công như: in tranh dân gian Tết, hay quy trình đúc đồng ở làng Ngũ Xã, Hà Nội… Các nghi lễ cũng là một chủ đề được đặc biệt quan tâm: nghi lễ tế trâu của các dân tộc ở miền Trung, nghi lễ lên đồng ở miền Bắc, hoặc lễ tế Nam Giao tại Huế…

Do biến động lịch sử, bộ sưu tập ảnh này đã tách thành 2 phần vào đầu những năm 1950 - một ở Paris và một ở Hà Nội (giữ bản gốc). Hai phần này đã phát triển theo những hướng riêng và tiếp tục được bổ sung bằng nhiều ảnh mới. TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết: kho tư liệu ảnh EFEO hiện lưu giữ tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam gồm gần 40.000 tấm ảnh được ghi lại từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Năm 2020, EFEO và Viện Thông tin Khoa học xã hội quyết định tạo lập trang web giới thiệu kho ảnh số chung và trang thông tin này chính thức hoạt động vào tháng 2/2023. Trang web cho phép truy cập 54.000 bức ảnh, trong đó 47.000 ảnh thuộc phông ảnh lịch sử của EFEO. Khoảng 9.300 bức ảnh khác được thực hiện bởi các cơ quan Việt Nam, chủ yếu tại Việt Nam và Campuchia...

Tiềm năng di sản tư liệu

Theo các chuyên gia, điều khiến bộ sưu tập ảnh EFEO trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở số lượng đồ sộ mà còn ở tính độc bản và tính xác thực. TS. Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhận định: tính xác thực của kho tư liệu ảnh EFEO được bảo đảm bởi nguồn gốc hình thành rõ ràng, quá trình lưu giữ liên tục và hệ thống thông tin kiểm kê đầy đủ.

Tính không thể thay thế của bộ sưu tập được khẳng định thông qua khả năng hỗ trợ phục hồi các di sản quan trọng như: chùa Một Cột, Khu đền tháp Mỹ Sơn, Hoàng thành Huế, phố cổ Hội An hay Nhà hát Lớn Hà Nội… Nếu những bức ảnh này bị mất đi, nhiều thông tin về hiện trạng nguyên gốc của các công trình sẽ không thể tái tạo từ bất kỳ nguồn tư liệu nào khác.

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đang phối hợp với các đơn vị nghiên cứu, xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Bộ sưu tập ảnh EFEO là Di sản tư liệu thế giới. Trưởng Đại diện UNESCO tại Hà Nội Jonathan Baker cho biết, ảnh lưu trữ giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong di sản tư liệu. Chúng ghi lại những cảnh quan đã đổi thay, những công trình đã bị phá hủy, những cộng đồng có truyền thống đã biến chuyển, và những nếp sống thường nhật mà nếu không có chúng có thể đã bị lãng quên. Bộ sưu tập ảnh của EFEO là một kho lưu trữ như vậy.

Theo TS. Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới của UNESCO Khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP), trong Danh mục Ký ức thế giới, nhiều sưu tập ảnh đã được UNESCO ghi danh. Hiện nay, Việt Nam còn rất nhiều cơ quan, cá nhân, gia đình, dòng họ đang bảo quản sưu tập tài liệu ảnh có tiềm năng trở thành Di sản tư liệu. Nhiều bộ sưu tập tài liệu ảnh ở cả khu vực công và tư ở Việt Nam, cụ thể là sưu tập ảnh EFEO đang được bảo quản tại Viện Thông tin Khoa học xã hội, hoàn toàn có thể xây dựng hồ sơ đề cử một cách bài bản để trình các cơ quan chức năng xem xét công nhận là Di sản tư liệu cấp quốc gia, Di sản tư liệu khu vực hoặc thế giới.

Theo các chuyên gia, việc xây dựng hồ sơ trình UNESCO không chỉ nhằm ghi danh, mà còn phát huy giá trị của bộ sưu tập ảnh này. Thực tế, dù đã có những nỗ lực không nhỏ, nhưng việc phát huy kho ảnh EFEO còn rất hạn chế so với giá trị vốn có của nó. Từ đó dẫn tới nguy cơ cùng với thời gian, ký ức của các tấm ảnh ấy sẽ phai nhạt và mờ dần đối với các thế hệ công chúng sau này.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, ThS. Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Phó Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội cho rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị tư liệu ảnh EFEO cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự kết hợp giữa bảo quản vật lý, bảo quản số, hợp tác quốc tế và mở rộng khả năng tiếp cận cộng đồng. Qua đó, bộ sưu tập mới có thể vừa được giữ gìn an toàn, vừa tiếp tục phát huy giá trị như một nguồn tư liệu sống động về lịch sử và văn hóa của Việt Nam, Đông Dương cho các thế hệ.