Đàm phán Mỹ - Iran: 6 vấn đề cần biết

Vỉa hè đang được sơn mới, lực lượng an ninh vốn đã dày đặc tiếp tục được tăng cường, và bầu không khí vừa chờ đợi vừa lo lắng bao trùm Thủ đô Pakistan khi thành phố chuẩn bị tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình mà cả thế giới sẽ theo dõi vào ngày mai, 11/4.

Đúng sáu tuần sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công phối hợp vào Iran khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng, châm ngòi cho cuộc chiến khiến hàng nghìn người chết tại nhiều quốc gia, làm tê liệt tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới và đẩy giá năng lượng tăng vọt, Islamabad sẽ tổ chức các cuộc đàm phán giữa các quan chức cấp cao Mỹ và Iran vào 11/4.

Các cuộc họp diễn ra vài ngày sau khi Washington và Tehran đồng ý lệnh ngừng bắn hai tuần do Pakistan làm trung gian, trong bối cảnh thỏa thuận này đã chịu sức ép vì các cách diễn giải khác nhau về điều khoản ngừng giao tranh, cũng như việc Israel tăng cường ném bom Lebanon.

Dưới đây là những điều cần biết về các cuộc đàm phán tại Islamabad: từ đối tượng tham dự, địa điểm đàm phán, cách thức giao tiếp, nội dung nghị sự, trở ngại tiềm tàng cho đến những gì thế giới có thể kỳ vọng.

1. Khi nào, ở đâu và bao lâu?

Các cuộc đàm phán dự kiến bắt đầu cuối tuần này tại Islamabad sau khi Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chính thức mời hai bên tiến hành thương lượng nhằm đạt giải pháp toàn diện cho cuộc chiến. Nhà Trắng xác nhận các cuộc thảo luận chính thức sẽ bắt đầu sáng 11/4 theo giờ địa phương.

Về thời gian của quá trình đàm phán, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ngày 8/4 cho biết các cuộc đàm phán có thể kéo dài tới 15 ngày, cho thấy khả năng một số thành viên phái đoàn sẽ ở lại Islamabad hoặc quay lại cho các vòng tiếp theo.

Khách sạn Serena, dưới chân dãy núi Margalla ở Thủ đô Islamabad sẽ đón các phái đoàn. Nằm cạnh Bộ Ngoại giao trong “Vùng Đỏ” của Thủ đô - nơi tập trung các cơ quan Chính phủ và đại sứ quán, khách sạn đã được trưng dụng từ tối 8/4 đến 12/4.

Chính quyền tuyên bố hai ngày nghỉ 9 và 10/4 tại Thủ đô để dễ phong tỏa các tuyến đường và phân luồng giao thông. Ngoại trừ các dịch vụ thiết yếu, mọi hoạt động vui chơi giải trí đều được hủy. An ninh được siết chặt trên toàn thành phố, “Vùng Đỏ” bị phong tỏa và nhiều cửa ngõ vào Islamabad bị đóng.

2. Những ai sẽ tham dự?

Nhà Trắng xác nhận Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ dẫn đầu phái đoàn Mỹ, cùng đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump là Steve Witkoff và con rể ông Trump, Jared Kushner.

Phía Iran dự kiến do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu. Chưa rõ đại diện của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran có tham dự hay không.

3. Cách thức đàm phán sẽ như thế nào?

Thủ tướng Pakistan Sharif dự kiến chủ trì, tổ chức các cuộc gặp riêng với hai bên trước khi đàm phán chính thức. Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Ishaq Dar sẽ điều phối. Các phái đoàn của Mỹ và Iran sẽ ngồi ở phòng riêng, quan chức Pakistan chuyển thông điệp giữa hai bên.

Việc ông Vance tham gia là diễn biến quan trọng. Iran hoài nghi về việc tiếp tục làm việc với Witkoff và Kushner vì Mỹ từng tấn công Iran trong khi đàm phán đang diễn ra trước đó. Tehran coi ông Vance cởi mở hơn với việc chấm dứt xung đột.

4. Vì sao là Pakistan?

Pakistan nổi lên như trung gian chủ chốt giữa Washington và Tehran trong những tuần gần đây. Tổng tư lệnh quân đội Pakistan, Thống chế Asim Munir, đã nhiều lần điện đàm với lãnh đạo Mỹ và Iran.

Pakistan có biên giới dài 900km với Iran và là quốc gia có cộng đồng Hồi giáo Shiite lớn thứ hai thế giới, một yếu tố giúp tạo uy tín và sự tin tưởng với Tehran. Đồng thời, Pakistan không có căn cứ quân sự Mỹ trên lãnh thổ nhưng vẫn là “đồng minh lớn ngoài NATO” của Mỹ từ năm 2004.

5. Đàm phán xoay quanh nội dung gì?

Cuộc đàm phán sẽ dựa trên đề xuất 10 điểm mà Iran đã gửi cho Mỹ trước khi hai bên nhất trí đình chiến. 10 điểm đó bao gồm:

1. Cam kết không xâm lược: Mỹ phải cam kết về mặt nguyên tắc trong việc đảm bảo không xâm chiếm Iran.

2. Kiểm soát eo biển Hormuz: Duy trì sự kiểm soát liên tục của Iran đối với eo biển Hormuz; thiết lập một nghị định thư quá cảnh an toàn tại eo biển Hormuz theo cách đảm bảo quyền chi phối của Iran theo nghị định thư đã thống nhất.

3. Quyền làm giàu uranium: Phải chấp nhận quyền làm giàu uranium của Iran.

4. Dỡ bỏ lệnh trừng phạt sơ cấp: Loại bỏ tất cả các lệnh trừng phạt sơ cấp chống lại Iran.

5. Dỡ phong tỏa tất cả các tài sản và bất động sản của Iran đang bị đóng băng ở nước ngoài.

6. Chấm dứt các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc: Hủy bỏ tất cả các nghị quyết liên quan của Hội đồng Bảo an.

7. Chấm dứt các nghị quyết của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA): Hủy bỏ tất cả các nghị quyết của Hội đồng Thống đốc IAEA.

8. Bồi thường thiệt hại: Thanh toán các khoản bồi thường cho những thiệt hại đã gây ra đối với Iran.

9. Rút quân đội Mỹ: Mỹ phải rút các lực lượng chiến đấu khỏi khu vực.

10. Chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận: Ngừng các hoạt động chiến tranh trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả các hành động chống lại lực lượng kháng chiến Hồi giáo tại Lebanon.

Tuy nhiên, hai bên bước vào đàm phán với khác biệt rất lớn. Mỹ chưa chấp nhận các điều khoản này, dù ông Trump gọi kế hoạch “có thể thực hiện”. Về phần mình, Nhà Trắng lại cho rằng Iran sẵn sàng từ bỏ uranium làm giàu - điều Tehran vẫn bác bỏ.

Một tranh chấp khác xoay quanh Lebanon. Iran cảnh báo có thể từ bỏ ngừng bắn nếu Israel tiếp tục tấn công nước này, trong khi ông Vance nói thỏa thuận ngừng bắn không bao gồm Lebanon.

6. Kết quả có thể và trở ngại

Các nhà phân tích cho rằng đạt thỏa thuận cuối cùng trong ngắn hạn là khó do thiếu lòng tin. Cựu đại sứ Pakistan tại Trung Quốc Masood Khalid cho rằng, Israel đang phá hoại tiến trình bằng việc ném bom Lebanon.

Nhà phân tích độc lập Sahar Khan nhận định thiếu lòng tin là trở ngại lớn nhất, nhưng nếu hai bên gặp nhau thì đó đã là bước tiến quan trọng. Giám đốc Gulf International Forum, Dania Thafer, cho rằng việc Israel không tham gia đàm phán là thách thức cấu trúc.

Một số chuyên gia cho rằng, hai bên có thể đạt đồng thuận tối thiểu về vấn đề hạt nhân và mở lại eo biển Hormuz, vì cả hai đều mệt mỏi với chiến sự.

Tuy nhiên, câu hỏi về bên bảo đảm hòa bình vẫn chưa rõ ràng. Các nhà phân tích cho rằng, bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần sự hậu thuẫn của các nước Trung Đông chủ chốt, các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và một nghị quyết ràng buộc.

Theo bà Khan, mục tiêu trước mắt là xây dựng lòng tin. Nếu Mỹ có thể buộc Israel ngừng tấn công Lebanon trong thời gian đàm phán, đó sẽ là bước tiến đáng kể và là một chiến thắng mà ông Trump có thể ghi nhận.