Cuộc gặp thượng đỉnh Nhật - Pháp:Từ 'chiêu thức' Kamejoko đến 'tự chủ chiến lược' trong trật tự mới

Tại đây, hai nhà lãnh đạo đã đưa ra nhiều sáng kiến hợp tác trải rộng từ trí tuệ nhân tạo, năng lượng hạt nhân, an ninh kinh tế đến quan hệ quân sự để nâng “quan hệ đối tác đặc biệt” lên tầm cao mới.

Văn hóa đại chúng tới hợp tác chiến lược

Một khoảnh khắc hài hước đậm chất văn hóa đại chúng đã bất ngờ thu hút sự chú ý tại Nhà khách Quốc gia Nhật Bản hôm 1/4. Sau hội nghị thượng đỉnh chính thức, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã khiến các phóng viên bất ngờ khi cùng nhau tạo dáng chiêu thức "Kamehameha" (Kamejoko) - chiêu thức đặc trưng của Goku, nhân vật chính trong loạt truyện tranh nổi tiếng Dragon ball (7 viên ngọc rồng).

Cử chỉ vui vẻ đó nhắc nhở mọi người về mức độ yêu thích bộ truyện tranh Dragon Ball của tác giả Akira Toriyama ở cả hai quốc gia. Xét cho cùng, Pháp là thị trường truyện tranh lớn thứ hai thế giới sau Nhật Bản, và Tổng thống Macron chưa bao giờ che giấu tình yêu của mình dành cho phim hoạt hình Nhật Bản. Ông từng đăng một bài viết tưởng niệm tác giả Akira Toriyama trên X vào năm 2024 khi tác giả của bộ truyện qua đời.

Khoảnh khắc đó lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội, được cư dân mạng ca ngợi là "đỉnh cao của nghệ thuật kết nối" sau một giờ thảo luận căng thẳng về năng lượng hạt nhân, trí tuệ nhân tạo và an ninh khu vực; đồng thời cũng hướng sự chú ý của dư luận, vốn đang tập trung vào cuộc khủng hoảng Trung Đông, trở lại với những diễn biến của các cường quốc tầm trung.

Khi Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tới thăm Nhật Bản vào ngày 1/4, chuyến thăm Tokyo đầu tiên của ông kể từ năm 2023, sự chú ý của cộng đồng quốc tế phần lớn tập trung vào cuộc chiến Iran. Tuy nhiên, trong khi khủng hoảng năng lượng là chủ đề nổi bật trong cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo Pháp - Nhật, hai nước cũng ký một loạt thỏa thuận nhằm vượt qua biến động địa chính trị hiện tại và tăng cường “tự chủ chiến lược” trong một trật tự thế giới ngày càng phân mảnh.

Từ hợp tác về lò phản ứng mô-đun, cùng mua đất hiếm, đến tăng cường hợp tác không gian - quốc phòng, Hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Pháp Macron và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi đã đưa ra nhiều sáng kiến cụ thể trải rộng từ trí tuệ nhân tạo, năng lượng hạt nhân, an ninh kinh tế đến quan hệ quân sự, khi hai nước nâng “quan hệ đối tác đặc biệt” lên tầm cao mới.

Trụ cột của “liên minh các quốc gia độc lập”

Trong “thế giới đầy bất ổn” này, Tokyo và Paris “có thể tạo thành trục cốt lõi của một liên minh các quốc gia độc lập” cùng chia sẻ các giá trị: tự do, dân chủ, nhân quyền và trật tự quốc tế dựa trên pháp quyền và chủ nghĩa đa phương, ông Macron phát biểu trong chuyến thăm Nhật Bản lần thứ tư kể từ khi trở thành tổng thống.

Những phát biểu này phù hợp với bài diễn văn năm 2025 của ông tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore, nơi ông kêu gọi các nước châu Âu và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương “xây dựng một liên minh tích cực mới” dựa trên các chuẩn mực chung và tránh phải chọn phe giữa Trung Quốc và Mỹ.

Bà Takaichi không bình luận trực tiếp về “liên minh các quốc gia độc lập”, trong bối cảnh trên thực tế Nhật Bản là đồng minh quan trọng của Mỹ, nhưng nhấn mạnh rằng trong môi trường quốc tế ngày càng khó khăn, hợp tác với các quốc gia cùng chí hướng “quan trọng hơn bao giờ hết”. Bà cho biết Paris và Tokyo đã đồng ý “tăng cường hơn nữa” hợp tác chiến lược trên nhiều lĩnh vực.

Hợp tác đất hiếm nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc

Chuyến thăm của Tổng thống Macron, bao gồm cả các cuộc gặp giữa lãnh đạo đối ngoại và quốc phòng giữa hai nước, đã chứng kiến lễ ký kết nhiều lộ trình hợp tác, trong đó có lộ trình về đất hiếm và khoáng sản quan trọng nhằm giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng Trung Quốc. Hai chính phủ dự kiến khởi động dự án đối tác công - tư tại Tây Nam nước Pháp vào cuối năm nay, tập trung tinh chế đất hiếm nặng dùng trong động cơ xe điện và các công nghệ tiên tiến khác. Sáng kiến này, vốn là trọng tâm chuyến thăm ba ngày của ông Macron, diễn ra trong bối cảnh đầu năm 2026, Trung Quốc áp đặt kiểm soát nghiêm ngặt hơn đối với xuất khẩu vật liệu đất hiếm lưỡng dụng sang Nhật Bản.

Trước khi rời Tokyo để tới Seoul, ông Macron nhấn mạnh tầm quan trọng của an ninh kinh tế, cho rằng việc tăng cường khả năng chống chịu trong các lĩnh vực như khoáng sản quan trọng, năng lượng hạt nhân dân sự, không gian, trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử và bán dẫn “là trọng tâm chiến lược”.

Hợp tác năng lượng và công nghệ hạt nhân thế hệ mới

Hai nhà lãnh đạo cũng thảo luận về khủng hoảng dầu mỏ và năng lượng ở Trung Đông. Trong tuyên bố chung, họ kêu gọi Iran chấm dứt ngay các cuộc tấn công vào tàu thương mại không vũ trang tại vịnh Ba Tư cũng như cơ sở hạ tầng dân sự, bao gồm các cơ sở dầu khí ở các nước láng giềng. Tuy nhiên, chưa có cam kết an ninh cụ thể nào ngoài việc tiếp tục phối hợp ngoại giao.

Để tăng cường an ninh năng lượng dài hạn, hai bên công bố lộ trình nghiên cứu và phát triển công nghệ hạt nhân thế hệ mới, bao gồm lò phản ứng nhanh và năng lượng nhiệt hạch, đồng thời phối hợp nguồn cung uranium làm giàu thấp nhằm giảm phụ thuộc vào các nước thứ ba.

Mở rộng hợp tác không gian

Hai nhà lãnh đạo cũng đưa ra sáng kiến thúc đẩy hợp tác không gian, bao gồm tăng cường phối hợp giữa các cơ quan vũ trụ và khoảng một chục dự án chung như phóng vệ tinh và xử lý rác thải không gian. Các chương trình đồng tài trợ và đối tác công nghiệp cho thấy hợp tác không gian Pháp - Nhật mở rộng và chuyển từ đối thoại sang triển khai.

Không gian cũng là lĩnh vực hai bên tăng cường hợp tác quân sự. Lãnh đạo quốc phòng hai nước thông báo lực lượng Phòng vệ Trên không Nhật Bản sẽ được cử tới Bộ Chỉ huy Không gian của Pháp, trong khi hai bên xem xét chia sẻ dữ liệu vệ tinh và nâng cao năng lực liên lạc trước các mối đe dọa gia tăng từ Nga và Trung Quốc.

Các chuyên gia cho rằng kiểm soát không gian sẽ mang tính quyết định trong xung đột tiềm tàng. Pháp được xem là cường quốc không gian hàng đầu châu Âu, còn Nhật Bản đang nhanh chóng tăng cường năng lực trong lĩnh vực này.

Tăng cường hợp tác quân sự và công nghệ cao

Hai nước cũng đồng ý mở rộng trao đổi và tập trận chung nhằm tăng cường phối hợp, đặc biệt trong khủng hoảng. Hai bên cam kết hỗ trợ hợp tác giữa các startup trong chuỗi giá trị trí tuệ nhân tạo và tăng cường hợp tác công nghệ lưỡng dụng như hệ thống tự hành, robot, sản xuất tiên tiến và phân tích quốc phòng.

Ngoài ra, hai nước sẽ tìm cách phối hợp trong điện toán lượng tử, bán dẫn, cáp biển, thiết bị trung tâm dữ liệu và điện toán đám mây. Hai nước cũng thiết lập cơ chế đối thoại cấp thứ trưởng để điều phối chính sách công nghiệp. Một bản ghi nhớ đáng chú ý được ký giữa công ty Sakana AI của Nhật Bản và sáng kiến phi lợi nhuận Current AI của Pháp.

Tokyo và Paris cũng nhất trí hỗ trợ các dự án xây dựng năng lực tại nước thứ ba, đặc biệt ở Đông Nam Á, đồng thời thúc đẩy “AI an toàn và đáng tin cậy”, bao gồm chống thông tin sai lệch.

Cùng hướng tới vai trò định hình trật tự quốc tế

Chương trình nghị sự chuyến thăm phản ánh quan điểm chung về sự liên kết giữa khu vực Châu Âu - Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Đồng thời, lời kêu gọi “liên minh các quốc gia độc lập” của ông Macron tương đồng với nỗ lực đa dạng hóa đối tác chiến lược của Nhật Bản.

Theo chuyên gia Celine Pajon thuộc Viện Quan hệ Quốc tế Pháp, hợp tác trong các lĩnh vực then chốt như nhận thức tình huống không gian, năng lượng hạt nhân dân sự, AI và khoáng sản quan trọng nhằm mục tiêu rõ ràng: tăng cường tự chủ chiến lược ở các lĩnh vực hai nước có lợi thế.

Tuy vậy, bà Pajon cho rằng quan hệ vẫn bị hạn chế do thiếu các dự án công nghiệp quốc phòng lớn và những “hiểu lầm kéo dài”. Ở Nhật Bản, chính sách tự chủ chiến lược của Pháp đôi khi bị hiểu là xa rời Washington; còn tại Pháp, Nhật Bản đôi khi bị xem là quá gần Mỹ. “Thu hẹp khoảng cách nhận thức là chìa khóa”, bà nói, đồng thời nhận định thực tế hai nước đều theo đuổi tự chủ chiến lược theo cách riêng, khiến lập trường của họ gần nhau hơn. "Cuối cùng, Paris và Tokyo có chung tham vọng - đó là trở thành những tác nhân then chốt trong việc định hình trật tự quốc tế mới", bà nhận định.