Công nghệ nâng giá trị xuất khẩu rau quả

Một hecta dứa có thể mang lại doanh thu hơn một tỷ đồng

Tại Hội nghị phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp khu vực phía Bắc vừa diễn ra, ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch Công ty cổ phần Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), cho rằng công nghệ đang mở ra cơ hội nâng cao giá trị cho từng ngành hàng, đặc biệt thông qua đa dạng hóa sản phẩm và phát triển chế biến sâu.

Cây dứa là một ví dụ. Theo ông Khuê, giống Cayenne phù hợp với nhiều sản phẩm chế biến, trong khi giống MD2 có lợi thế ở phân khúc quả tươi chất lượng cao. Việc kết hợp hai hướng tiêu thụ giúp khai thác tốt hơn giá trị nguyên liệu, đồng thời giảm phụ thuộc vào một thị trường hoặc phương thức tiêu thụ.

Với năng suất giả định 70 tấn/ha, nếu 40 - 60% sản lượng dứa MD2 đạt tiêu chuẩn bán tươi với giá 20.000 đồng/kg, phần còn lại đưa vào chế biến với giá 7.000 đồng/kg, doanh thu có thể đạt 854 triệu đến hơn một tỷ đồng/ha/vụ, chưa trừ chi phí.

Trong khi đó, nếu toàn bộ sản lượng chỉ được bán cho chế biến với giá 7.000 đồng/kg, doanh thu đạt khoảng 490 triệu đồng. Như vậy, việc nâng tỷ lệ quả đạt chuẩn bán tươi có thể giúp tăng doanh thu thêm 364 - 546 triệu đồng/ha/vụ.

Dù chỉ là phép tính dựa trên các giả định cụ thể, ví dụ này cho thấy giá trị sản xuất không đơn thuần phụ thuộc vào năng suất mà còn được quyết định bởi chất lượng sản phẩm và khả năng tổ chức đầu ra.

Ở khâu chế biến, công nghệ cắt gọt tự động, cấp đông nhanh IQF, cô đặc và đóng hộp giúp doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm, ổn định chất lượng và đáp ứng yêu cầu của nhiều thị trường. Kim ngạch xuất khẩu dứa đạt khoảng 60 triệu USD năm 2025 và dự kiến tăng lên 80 triệu USD năm 2026.

Tương tự, với chanh leo, công nghệ sơ chế, tách dịch, xử lý và bảo quản cho phép phát triển nhiều sản phẩm như puree, nước ép, dịch quả cô đặc phục vụ ngành thực phẩm và đồ uống. Nhờ đó, nguyên liệu được phân loại theo chất lượng để đưa vào những kênh tiêu thụ phù hợp, giảm áp lực phải bán quả tươi trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, theo ông Khuê, đầu tư dây chuyền hiện đại chưa đủ để nâng cao hiệu quả sản xuất. Nếu chất lượng nguyên liệu không đồng đều, sản lượng thiếu ổn định hoặc thời điểm thu hoạch không phù hợp, nhà máy khó vận hành hết công suất. Vì vậy, ứng dụng công nghệ chế biến phải đi cùng cải tiến giống và tổ chức lại sản xuất.

Gỡ điểm nghẽn từ giống, vùng nguyên liệu đến chế biến

Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, ngành hiện đối mặt với ba điểm nghẽn lớn: nguồn giống chất lượng cao chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu; vùng nguyên liệu thiếu ổn định, liên kết sản xuất chưa chặt chẽ; công nghệ chế biến và cơ giới hóa chưa phát huy hết tiềm năng.

Để khắc phục, trước hết cần tăng cường phối hợp giữa viện nghiên cứu, trường đại học, đơn vị sản xuất giống và doanh nghiệp nhằm chủ động nguồn giống đạt chuẩn, phù hợp với điều kiện sinh thái và yêu cầu thị trường. Hoạt động nghiên cứu cần xuất phát từ những vấn đề cụ thể của sản xuất như nâng tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, giảm chi phí canh tác, điều tiết mùa vụ, cơ giới hóa thu hoạch và cải thiện hiệu suất chế biến.

Cùng với đó, vùng nguyên liệu phải được tổ chức dựa trên nhu cầu thị trường và năng lực của nhà máy. Việc quy hoạch cần tính đến điều kiện đất đai, nguồn nước, hệ thống tưới tiêu, thoát nước và logistics. Các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cần xác định rõ tiêu chuẩn chất lượng, sản lượng, lịch thu hoạch, phương thức thu mua và cơ chế chia sẻ rủi ro. Khi đầu ra được tổ chức ổn định, người trồng có cơ sở yên tâm đầu tư, còn doanh nghiệp chủ động kế hoạch chế biến và giao hàng.

Ở khâu chế biến, ông Khuê đề xuất khuyến khích đầu tư công nghệ phù hợp, tăng tự động hóa, cơ giới hóa và nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu. Tận dụng phụ phẩm, tiết kiệm năng lượng và nước cũng là những giải pháp giúp giảm chi phí, hạn chế tác động môi trường.

Một hướng đi khác là ứng dụng chuyển đổi số trong quản trị chuỗi cung ứng. Thông tin về vùng trồng, giống, lịch canh tác, sản lượng dự kiến, chất lượng nguyên liệu, công suất chế biến và đơn hàng cần được kết nối trên nền tảng dữ liệu tin cậy. Từ đó, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ dự báo thời điểm thu hoạch, cảnh báo bất thường, tối ưu kế hoạch tiếp nhận nguyên liệu và vận hành nhà máy. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với rau quả, nhóm sản phẩm dễ hư hỏng và chịu áp lực lớn về thời gian bảo quản, tiêu thụ.

Để thúc đẩy ứng dụng công nghệ, ông Khuê kiến nghị hoàn thiện cơ chế đặt hàng nghiên cứu, chuyển giao kết quả vào sản xuất, với sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và người trồng ngay từ đầu. Đồng thời, cần ưu tiên nguồn tín dụng trung và dài hạn cho các dự án khả thi, đầu tư đồng bộ hạ tầng vùng trồng, kho lạnh và logistics nhằm giảm tổn thất sau thu hoạch.

Theo ông, hiệu quả của các chương trình khoa học, công nghệ cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể: tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn tăng bao nhiêu, chi phí sản xuất và hao hụt giảm thế nào, thu nhập người trồng được cải thiện ra sao. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò tạo môi trường thuận lợi về chính sách và hạ tầng; viện, trường tập trung giải quyết các vấn đề kỹ thuật; doanh nghiệp, hợp tác xã tổ chức sản xuất, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và kết nối thị trường. Người nông dân cần được tiếp cận công nghệ, tri thức và cơ chế liên kết minh bạch.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhấn mạnh, tăng trưởng xuất khẩu phải gắn với hiệu quả kinh tế của người sản xuất. Chuỗi giá trị chỉ có thể phát triển bền vững khi người trồng có lợi nhuận hợp lý, doanh nghiệp chế biến có nguồn nguyên liệu ổn định và thị trường được cung cấp sản phẩm đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm.