Cổ Loa - từ kinh đô Âu Lạc đến giá trị nổi bật toàn cầu

Trung tâm hội tụ và lan tỏa của văn minh sông Hồng

Tại hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa" ngày 12/8, PGS. TS. Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội, nhận định: Cổ Loa là một trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế và văn hóa, là biểu hiện tiêu biểu các giá trị di sản tập trung nhất của văn minh sông Hồng - nền tảng cho sự hình thành quốc gia Việt Nam.

Đây là kinh đô của nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương được thành lập vào cuối thế kỷ III trước Công nguyên; tiếp tục giữ vai trò chính trị quan trọng qua các thời kỳ Trưng Vương (40 - 43), nhà Tiền Lý (544 - 602) và nhà Ngô (939 - 965). Các kết quả khảo cổ học cho thấy, khu vực này bảo tồn chuỗi di tích liên tục từ sơ kỳ thời đại đồ đồng cho tới các thời kỳ lịch sử, phản ánh tiến trình phát triển liên tục từ cội nguồn đến đỉnh cao của nền văn minh sông Hồng.

Khu di tích gồm các di tích khảo cổ, thành lũy, các di tích lịch sử, kiến trúc, với diện tích quy hoạch bảo tồn khoảng 860,4ha. Các yếu tố cấu thành của Khu di tích Cổ Loa gồm hệ thống thành với 3 vòng thành khép kín hiện còn tồn tại (thành Nội, thành Trung và thành Ngoại); hệ thống hào nước liên kết với Hoàng Giang, Đầm Cả, Cống Song và các thủy hệ tự nhiên. Bên cạnh đó là các địa điểm khảo cổ học thuộc nhiều thời kỳ; các di tích lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng như đền Thượng (đền An Dương Vương), am Mỵ Châu, đình Ngự Triều Di Quy, chùa Bảo Sơn, đình và chùa Mạch Tràng. Đặc biệt, giữa lòng di sản vẫn tồn tại không gian làng truyền thống, lễ hội và phong tục được cộng đồng duy trì liên tục cho đến ngày nay.

Thuộc tính nổi bật nhất của di sản là hệ thống thành lũy quy mô lớn và cấu trúc độc đáo với tổng chiều dài hơn 15,8km. GS. TS. NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam khẳng định: Thành Cổ Loa thể hiện trình độ phát triển vượt trội nhiều mặt của nước Âu Lạc đời An Dương Vương, đặc biệt là tài năng lao động sáng tạo, những tiến bộ về kỹ thuật xây thành và nghệ thuật quân sự tiên tiến trên tầm thời đại.

Di sản văn hóa độc đáo, đặc sắc

Hà Nội đang khởi động xây dựng, hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét đưa Khu di tích Cổ Loa vào danh sách đề cử dự kiến Di sản Thế giới; đồng thời định hướng công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới.

Theo PGS. TS. Vũ Văn Quân, trải qua nhiều thế kỷ, Khu di tích Cổ Loa vẫn bảo tồn được tương đối đầy đủ các thuộc tính thiết yếu để truyền tải giá trị nổi bật toàn cầu theo các tiêu chí (iii) và (iv) của Công ước Di sản thế giới. Cụ thể, (iii) là bằng chứng độc đáo hoặc ít nhất có tính đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc một nền văn minh đang tồn tại hoặc đã biến mất; (iv) là một ví dụ tiêu biểu về một loại hình công trình, quần thể kiến trúc hoặc công nghệ, hoặc cảnh quan minh họa cho một hoặc những giai đoạn có ý nghĩa trong lịch sử nhân loại.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, tiêu chí (iii), đối với Cổ Loa, giá trị ấy không nằm riêng ở các sự kiện về An Dương Vương và nhà nước Âu Lạc hay giới hạn trong không gian vùng đất này, mà là ở chỗ Cổ Loa phản ánh một giai đoạn chuyển đổi có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Đông Nam Á: sự hình thành của một nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn minh Đông Sơn ở miền Bắc Việt Nam; là thời điểm quyền lực chính trị lần đầu tiên được vật chất hóa thành không gian lãnh thổ; là thời điểm kỹ nghệ luyện kim, sự phát triển của nông nghiệp lúa nước, của hệ thống giao thông thủy, quân sự và tổ chức xã hội hội tụ để tạo nên một trung tâm quyền lực quy mô lớn. Đó không chỉ là lịch sử riêng của Âu Lạc mà là một chương trong lịch sử hình thành các nhà nước đầu tiên của Đông Nam Á.

Về tiêu chí (iv), có thể thấy, giá trị thực sự của Cổ Loa nằm ở toàn bộ cảnh quan thành lũy - thủy hệ - nơi cư trú - sản xuất, được quy hoạch như một chỉnh thể thống nhất, được kiến tạo bằng cả kỹ thuật xây dựng, thủy lợi, hiểu biết về địa hình và khả năng tổ chức xã hội. Đây chính là điểm khác biệt của Cổ Loa so với nhiều kinh đô cổ cùng thời.

GS.TS. NGƯT. Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia nhấn mạnh, Cổ Loa không chỉ có giá trị độc đáo về thời gian hình thành sớm mà còn về quy mô của một quần thể kiến trúc; không chỉ đặc sắc về cấu trúc hiếm lạ của một tòa thành mà còn về tính đa chức năng; không chỉ là sự trưởng thành về ý thức văn hóa, trình độ văn minh, mà còn là sự ra đời của nhà nước sớm ở Đông Nam Á; không chỉ tạo nên dấu ấn văn hóa của một thời đại mà các di sản đó còn tạo nên các giá trị căn cốt, xuyên đại, liên thời gian, lan tỏa không gian... Bởi vậy, "Khu di tích không chỉ là niềm tự hào của Hà Nội, Việt Nam, mà còn là di sản văn hóa độc đáo, đặc sắc của châu Á và nhân loại".

Cùng ý kiến, TS. Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội cho rằng, tuy nhà nước Âu Lạc tồn tại gần 30 năm nhưng đã để lại những dấu tích vật chất như hệ thống thành hào, các loại vũ khí như giáo mác, mũi tên đồng, lò đúc đồng, trống đồng và nhiều công cụ sản xuất cùng với với nhiều gạch, ngói, gốm… là minh chứng cho giai đoạn phát triển rất rực rỡ của nhà nước Âu Lạc.

Từng có nhiều dịp làm việc với chuyên gia quốc tế về giá trị của Khu di tích, TS. Nguyễn Văn Sơn chia sẻ, các chuyên gia quốc tế nhận định, Cổ Loa là thành đất có quy mô và lịch sử lâu đời, có thể nói đứng đầu châu Á. Một số học giả cho rằng di tích rất xứng đáng, đáp ứng đầy đủ tiêu chí để xem xét xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO ghi danh Di sản Thế giới.