Cơ chế tài chính trong giáo dục đại học

Về chính sách phát triển giáo dục đại học

Khoản 3 Điều 10 dự thảo Luật đã quy định: “Thực hiện xã hội hóa giáo dục đại học (GDĐH); có chính sách khuyến khích các cơ sở giáo dục đại học tư thục và cơ sở GDĐH có vốn đầu tư nước ngoài hoạt động không vì lợi nhuận; ưu tiên thành lập cơ sở GDĐH tư thục có vốn đầu tư lớn, bảo đảm đầy đủ các điều kiện thành lập theo quy định; cấm lợi dụng các hoạt động GDĐH vì mục đích vụ lợi”.

Xã hội hóa giáo dục là một chủ trương lớn và là giải pháp lâu dài mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước ta, nhằm phát huy sức mạnh vật chất và tinh thần của toàn xã hội chăm lo sự nghiệp phát triển giáo dục. Đồng thời tạo cơ hội để mọi người đều có thể tiếp cận giáo dục một cách phù hợp nhất với điều kiện cụ thể của mỗi người. Quy định tại khoản 3 Điều 10 dự thảo Luật chính là sự thể chế hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước ta về xã hội hóa giáo dục nói chung và GDĐH nói riêng.

Những năm qua, tuy Nhà nước đã quan tâm ưu tiên đầu tư cho GD - ĐT, tỷ trọng đầu tư từ NSNN dành cho GD - ĐT, trong đó có GDĐH là không nhỏ, nhưng vì trình độ phát triển kinh tế của nước ta còn thấp nên giá trị tuyệt đối chi cho GDĐH vẫn còn nhỏ bé, trong khi quy mô đào tạo lại tăng nhanh, cơ sở vật chất của GDĐH còn thiếu thốn, lạc hậu, đời sống của giáo viên và cán bộ quản lý GDĐH còn nhiều khó khăn. Ngân sách nhà nước và cả nguồn thu từ học phí cũng chưa bảo đảm được yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo cho các cơ sở GDĐH công lập. Trong tình hình đó, việc huy động các nguồn lực tài chính ngoài ngân sách nhà nước là chủ trương đúng đắn và cần thiết.

Ngoài ra, trong những năm qua, thực hiện mục tiêu xã hội hóa GDĐH, Thủ tướng Chính phủ đã cho phép thành lập các trường đại học tư thục. Trong số đó có một số trường có năng lực tài chính rất yếu, nên sau nhiều năm được thành lập vẫn không xây dựng được cơ sở vật chất riêng, không thực hiện đúng cam kết theo đề án thành lập trường.

Vì vậy, dự thảo Luật quy định như khoản 3 Điều 10 một mặt vừa đảm bảo định hướng XHCN của chế độ xã hội ta, gia tăng các điều kiện đảm bảo chất lượng đào tạo, gia tăng cơ hội học đại học phù hợp với điều kiện của mỗi cá nhân trong xã hội và mặt khác vẫn phát huy được nguồn lực tài chính ngoài ngân sách nhà nước cho sự nghiệp GDĐH của nước ta.

Vấn đề lợi nhuận - phi lợi nhuận

Đây là vấn đề được đặt ra và thảo luận tại nhiều diễn đàn và còn có nhiều ý kiến khác nhau. Chúng tôi nhận thức được rằng, đây là vấn đề nhạy cảm và phức tạp. Trong khi còn có nhiều ý kiến khác biệt như vậy, nếu quy định ngay vấn đề này vào dự thảo Luật, có thể là chưa chín muồi và không khả thi. Do vậy quy định như khoản 3 Điều 10 dự thảo Luật là phù hợp. Ngoài ra, để tránh tình trạng một cơ sở GDĐH nào đó muốn lợi dụng danh nghĩa phi lợi nhuận để mưu cầu lợi nhuận, thì tại khoản 3 Điều 60 về quản lý tài chính của cơ sở GDĐH đã quy định:

“Phần tài chính chênh lệch giữa thu và chi từ hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học của cơ sở GDĐH tư thục được sử dụng như sau:

a) Dành một phần hợp lý để đầu tư cho hoạt động giáo dục, xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm thiết bị, đào tạo, bồi dưỡng giảng viên, viên chức, cán bộ quản lý giáo dục, phục vụ cho hoạt động học tập và sinh hoạt của người học của cơ sở GDĐH hoặc cho các mục đích từ thiện, thực hiện trách nhiệm xã hội. Phần này được miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế.

b) Phần còn lại, nếu phân phối cho các nhà đầu tư và người lao động của cơ sở GDĐH, thì phải nộp thuế theo quy định của pháp luật về thuế”.

Thiết kế như vậy là ngắn gọn và rất chặt chẽ. Nhà nước và xã hội không dựa vào lời tuyên bố của một cơ sở GDĐH là họ hoạt động vì lợi nhuận hay không vì lợi nhuận, mà dựa vào hành động của họ để có chính sách phù hợp. Với quy định như trên, rõ ràng Nhà nước không cấm các trường đại học hoạt động vì lợi nhuận, nhưng Nhà nước có chính sách phù hợp với những hoạt động không vì lợi nhuận trong GDĐH. Trong khi chờ đợi để có những nghiên cứu sâu sắc hơn về vấn đề lợi nhuận, phi lợi nhuận trong GDĐH thì việc thiết kế khoản 3 Điều 10 và khoản 3 Điều 60 như trên là phù hợp với thực tiễn xã hội hóa GDĐH của nước ta hiện nay.

Tuy nhiên, theo chúng tôi, điểm a) khoản 3 Điều 60 quy định cơ sở giáo dục đại học “dành một phần hợp lý” phần chênh lệch giữa thu và chi để đầu tư…; cần cân nhắc thêm và cụ thể hóa tỷ lệ phần chênh lệch giữa thu và chi này. 

Về quản lý và sử dụng tài sản

Tại khoản 2 Điều 61 đã quy định: “Cơ sở GDĐH quản lý, sử dụng tài sản được hình thành từ ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng tài sản nhà nước; tự chủ, tự chịu trách nhiệm quản lý và sử dụng tài sản hình thành từ các nguồn ngoài ngân sách nhà nước”.

Như vậy trên góc độ tài chính, trong dự thảo không phân biệt trường đại học công lập hay tư thục trong quản lý tài sản, mà phân biệt nguồn tài chính hình thành của tài sản để quy định cơ chế quản lý khác nhau: dù là trường công hay tư thì nếu tài sản được hình thành từ nguồn ngân sách nhà nước đều phải quản lý theo quy định của pháp luật về quản lý và sử dụng tài sản nhà nước.

Đối với tài sản được hình thành từ nguồn ngoài ngân sách nhà nước thì trường được tự chủ, tự chịu trách nhiệm về quản lý và sử dụng. Đây là điểm mới trong quản lý tài chính, tài sản trong các trường đại học.

Tuy nhiên, để tài sản, đất đai các cơ sở GDĐH tư thục không biến thành sở hữu tư nhân, khoản 5 Điều 61 dự thảo Luật đã quy định: “Tài sản và đất đai Nhà nước giao cho cơ sở GDĐH tư thục quản lý và tài sản cơ sở GDĐH tư thục được tài trợ, ủng hộ, hiến tặng phải được sử dụng đúng mục đích, không chuyển đổi mục đích sử dụng và không được chuyển thành sở hữu tư nhân dưới bất cứ hình thức nào”. Theo chúng tôi, quy định như vậy là phù hợp và chặt chẽ, để ngăn ngừa các hành vi lợi dụng chủ trương xã hội hóa để trục lợi.

Việc ban hành Luật GDĐH là cần thiết, nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc, thống nhất cho sự phát triển của GDĐH và thực hiện các mục tiêu GDĐH. Đổi mới quản lý giáo dục đại học, trong đó có đổi mới về cơ chế quản lý tài chính cần phải có lộ trình. Những quy định về chính sách, cơ chế tài chính trong dự Luật, sẽ góp phần cởi bỏ những “nút thắt” về tài chính - một vấn đề lâu nay được dư luận và các nhà quản lý giáo dục rất quan tâm.