Cơ chế càng đặc thù càng phải rõ giới hạn và trách nhiệm

Tháo gỡ để hoàn thành nhiệm vụ chung, nhưng không làm mờ trách nhiệm

Chiều 3/8, tại Tổ 12 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh Vĩnh Long, Điện Biên và Lạng Sơn), thảo luận về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu, ĐBQH Tạ Thị Yên (Điện Biên) thống nhất với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, bởi APEC 2027 là nhiệm vụ chính trị, đối ngoại đặc biệt quan trọng, các dự án, công trình phải hoàn thành đúng tiến độ, có thời gian vận hành thử, kiểm tra an toàn và bảo đảm đầy đủ các điều kiện phục vụ Hội nghị.

Tuy nhiên, theo đại biểu, cơ chế đặc thù này không chỉ đơn thuần là rút gọn một vài thủ tục hành chính, mà còn liên quan đến quy hoạch, khoáng sản, đầu tư, xây dựng, đất đai, tài sản công và trách nhiệm của nhiều chủ thể. Nếu quy định không thật rõ, rất dễ phát sinh cách hiểu khác nhau trong tổ chức thực hiện.

Do vậy, đại biểu Tạ Thị Yên đề nghị dự thảo Nghị quyết cần được hoàn thiện trên một nguyên tắc xuyên suốt: tháo gỡ để hoàn thành nhiệm vụ chung, nhưng không làm mờ trách nhiệm; tạo điều kiện về thủ tục, nhưng không hạ thấp yêu cầu về an toàn, chất lượng; xử lý một tình huống đặc biệt, nhưng không mở rộng thành tiền lệ chung.

Trên tinh thần này, đại biểu đề nghị dự thảo Nghị quyết xác định thật rõ và giới hạn chặt chẽ phạm vi áp dụng của Nghị quyết. Bởi, dự thảo Nghị quyết chỉ dẫn chiếu chung đến danh mục các dự án phục vụ APEC là chưa đủ để xác định chính xác dự án nào, hạng mục nào, khối lượng nào và cơ chế nào được áp dụng. Trong khi đó, không phải mọi dự án phục vụ APEC đều phát sinh cùng một loại vướng mắc, và cũng không phải dự án nào cũng cần áp dụng toàn bộ các cơ chế đặc thù trong Nghị quyết.

Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ làm rõ ngay trong hồ sơ trình Quốc hội loại dự án, hạng mục nào thuộc phạm vi xử lý; thủ tục pháp lý còn thiếu của từng trường hợp; cơ chế cụ thể được áp dụng và cơ quan chịu trách nhiệm hoàn thiện. Đồng thời, giải trình rõ căn cứ lựa chọn và cách xác định với mốc thời gian từ tháng 3/2025 đến trước ngày 18/5/2026 để không phát sinh cách hiểu mở rộng về sau.

Không hợp thức hóa sai phạm khi áp dụng cơ chế đặc thù

Bên cạnh đó, nhiều đại biểu cũng nhấn mạnh thiết kế cơ chế kiểm soát chặt chẽ để tháo gỡ khó khăn cho các dự án phục vụ APEC 2027 nhưng không hợp thức hóa sai phạm.

ĐBQH Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) cho rằng, mặc dù dự thảo Nghị quyết đã khẳng định nguyên tắc không hợp thức hóa sai phạm và cho phép tiếp tục hoàn thiện thủ tục, xử lý hậu kiểm, song Chính phủ cần làm rõ ranh giới giữa xử lý các vướng mắc khách quan với việc hợp thức hóa những sai sót do không tuân thủ trình tự pháp luật.

Đại biểu cũng đề nghị quy định chặt chẽ cơ chế xác định giá đất, bổ sung kiểm toán độc lập nhằm hạn chế thất thoát tài sản công; làm rõ cơ sở pháp lý đối với trường hợp giao đất không qua đấu giá, đấu thầu; đồng thời quy định rõ trách nhiệm xác định khối lượng khoáng sản đã khai thác, cơ quan có thẩm quyền kết luận vi phạm và cơ chế kiểm soát môi trường, chất lượng công trình.

Cùng quan điểm, đại biểu Tạ Thị Yên đề nghị, dự thảo Nghị quyết cần nói rõ hơn, cụ thể hơn việc áp dụng cơ chế đặc thù chỉ nhằm tạo cơ sở tháo gỡ để tiếp tục thực hiện, hoàn thiện hồ sơ, nghiệm thu, thanh toán và quyết toán đối với đúng dự án, đúng khối lượng thuộc phạm vi điều chỉnh; không thay thế việc kiểm tra, xem xét và xử lý trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Theo đại biểu, có như vậy mới bảo đảm được hai yêu cầu tưởng như mâu thuẫn nhưng thực chất phải đi cùng nhau: tháo gỡ nhanh và giữ nghiêm kỷ cương.

Đối với những thủ tục được miễn thực hiện hoặc không phải nộp lại hồ sơ, đại biểu Tạ Thị Yên cho rằng, cần làm rõ cơ sở của việc miễn, điều kiện áp dụng và cơ chế kiểm tra thay thế. Không nên chỉ dừng ở quy định “không cần thực hiện”, bởi như vậy chưa trả lời được ai xác nhận đủ điều kiện và trách nhiệm thuộc về ai nếu sau này phát sinh rủi ro.

Tiến độ phải đi cùng kiểm soát tài nguyên, chất lượng và an toàn công trình

Đối với khoáng sản đã khai thác trước khi có giấy phép hoặc giấy xác nhận, đại biểu Tạ Thị Yên cho rằng, điểm mấu chốt không chỉ là xác định tổng khối lượng, mà phải tách được khối lượng thực tế đã sử dụng cho từng dự án; khối lượng còn dôi dư; và nghĩa vụ tài chính, môi trường tương ứng.

Phần còn dôi dư phải được quản lý theo pháp luật về địa chất, khoáng sản và môi trường, không thể mặc nhiên chuyển sang mục đích khác. Số liệu phải có hồ sơ kiểm chứng và có cơ quan chuyên môn chịu trách nhiệm xác nhận, để sau này có thể thanh tra, kiểm toán, hậu kiểm.

Đối với các dự án tiếp tục thi công khi chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư PPP, đầu tư hoặc xây dựng, đại biểu thống nhất cần có cơ chế linh hoạt. Nhưng lưu ý linh hoạt về thủ tục không có nghĩa là nới lỏng yêu cầu an toàn.

Đại biểu Tạ Thị Yên đề nghị chỉ nên cho phép tiếp tục thi công đối với hạng mục đã có hồ sơ thiết kế phù hợp, được tổ chức tư vấn đủ năng lực thẩm tra; có giám sát chất lượng, an toàn chịu lực và an toàn vận hành; đồng thời xác định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà đầu tư, nhà thầu và cơ quan chuyên môn.

Đối với công trình quan trọng, quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, đề nghị làm rõ trường hợp nào cần có cơ chế kiểm tra độc lập hoặc sự tham gia của cơ quan chuyên môn trung ương.

“Việc phân cấp là cần thiết, nhưng phân cấp phải đi cùng điều kiện năng lực và trách nhiệm giải trình; không nên để địa phương vừa đề xuất, vừa tổ chức thực hiện, vừa tự xác nhận toàn bộ kết quả mà thiếu một tầng kiểm soát phù hợp”, đại biểu Tạ Thị Yên nhấn mạnh.

Về xử lý khối lượng khoáng sản đã khai thác trước khi được cấp phép, đại biểu Nguyễn Đặng Ân cũng cho rằng, nếu không kiểm đếm chính xác sẽ rất khó xác định trữ lượng, nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư cũng như xử lý phần khoáng sản dôi dư. Vì vậy, cần quy định rõ trách nhiệm xác định khối lượng khoáng sản đã sử dụng, cơ quan có thẩm quyền kết luận vi phạm và thời điểm xử lý trước hay sau khi áp dụng cơ chế đặc thù để vừa bảo đảm chặt chẽ về pháp luật, vừa tránh rủi ro cho doanh nghiệp.

Khái quát lại dự thảo Nghị quyết, đại biểu Tạ Thị Yên nhấn mạnh, một cơ chế càng đặc thù thì càng phải quy định rõ giới hạn áp dụng và xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình tổ chức thực hiện. Sau khi Nghị quyết được ban hành, Chính phủ cần có trách nhiệm kiểm tra, báo cáo Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội về tiến độ hoàn thiện thủ tục; tình hình sử dụng vốn, đất đai, khoáng sản; chất lượng công trình và kết quả xử lý các vấn đề phát sinh.

Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng xác định đúng, đủ phạm vi các dự án được áp dụng cơ chế đặc thù; quy định rõ điều kiện áp dụng đối với từng cơ chế; bổ sung cơ chế kiểm soát thay thế đối với các thủ tục được rút gọn hoặc không phải thực hiện lại; đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa Trung ương, địa phương, chủ đầu tư, nhà đầu tư và nhà thầu, gắn với thời hạn hoàn thành thủ tục và cơ chế chuyển tiếp khi Nghị quyết hết hiệu lực.

"Tinh thần xuyên suốt là tháo gỡ khó khăn để hoàn thành tốt nhiệm vụ phục vụ APEC 2027, nhưng phải bảo đảm an toàn công trình, giữ nghiêm kỷ luật pháp luật và bảo vệ đầy đủ tài nguyên, đất đai, tài sản của Nhà nước", đại biểu Tạ Thị Yên nhấn mạnh.