Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kèm cơ chế kiểm soát rủi ro

Tăng trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu và doanh nghiệp

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng, việc phân cấp thẩm quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là hướng đi đúng, phù hợp với yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật tại Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị. Tuy nhiên, đối với lĩnh vực phòng cháy, chữa cháy, điều quan trọng không chỉ là giảm được bao nhiêu thủ tục mà còn phải xác định rõ trách nhiệm bảo đảm an toàn được chuyển cho ai sau khi bỏ một khâu kiểm soát, cơ quan nào có khả năng phát hiện rủi ro và người dân được bảo vệ bằng cơ chế nào.

Từ thực tiễn tổ chức thực hiện tại đô thị lớn như Hà Nội, đại biểu tập trung phân tích hai vấn đề. Trước hết, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải đi kèm cơ chế xác định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro thực chất. Theo quy định hiện hành tại Điều 18 Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, đối với công trình thuộc diện phải thẩm định thiết kế, sau khi chủ đầu tư tổ chức nghiệm thu, cơ quan quản lý chuyên ngành còn phải kiểm tra và chấp thuận kết quả nghiệm thu trước khi công trình đưa vào sử dụng.

Dự thảo sửa đổi theo hướng bỏ khâu kiểm tra, chấp thuận này, giao chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình tự tổ chức nghiệm thu và chịu trách nhiệm trước pháp luật; đồng thời bổ sung nội dung kiểm tra việc chấp hành quy định về thẩm định thiết kế và nghiệm thu vào Điều 11.

Đại biểu tán thành hướng sửa đổi trên, bởi không nhất thiết phải duy trì hai khâu kiểm soát hành chính đối với cùng một công trình nếu có thể quản lý hiệu quả bằng cơ chế khác. Tuy nhiên, khi không còn khâu chấp thuận kết quả nghiệm thu của cơ quan nhà nước, cần làm rõ thông tin về công trình đã nghiệm thu sẽ được chuyển đến cơ quan quản lý bằng cách nào.

Thực tế, tại đô thị có mật độ xây dựng cao, nhiều công trình hỗn hợp và cơ sở kinh doanh trong khu dân cư như Hà Nội, công tác quản lý an toàn không thể dừng lại ở thời điểm hoàn thành xây dựng. Công năng sử dụng, chủ thể quản lý và điều kiện vận hành của công trình có thể thay đổi trong quá trình khai thác.

Nếu thông tin nghiệm thu, thông tin quản lý công trình và kết quả kiểm tra không được kết nối, có thể xảy ra tình trạng chủ đầu tư chịu trách nhiệm trên giấy tờ, trong khi cơ quan thực hiện hậu kiểm không có đủ dữ liệu để nhận diện công trình có nguy cơ cao.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị hoàn thiện quy định theo ba hướng. Một là, làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu và chủ thể quyết định đưa công trình vào sử dụng; bảo đảm kết quả nghiệm thu được thông báo, lưu trữ và có thể truy xuất phục vụ công tác hậu kiểm.

Hai là, giao Chính phủ quy định cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan phòng cháy, chữa cháy, cơ quan quản lý xây dựng và chính quyền địa phương. Việc này cần thực hiện trên cơ sở tận dụng dữ liệu đã có, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW về chuyển đổi số quốc gia, không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại những tài liệu mà cơ quan nhà nước có thể khai thác.

Ba là, tổ chức hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro. Theo đó, công trình có nguy cơ cao cần được ưu tiên kiểm tra; công trình có nguy cơ thấp, chấp hành tốt không nên phải chịu cùng tần suất kiểm tra.

Đại biểu cũng lưu ý, nếu thiết kế thêm quy trình thông báo, xác nhận hoặc kiểm tra bắt buộc trước khi đưa công trình vào sử dụng, quy định mới có thể vô tình khôi phục thủ tục vừa được bãi bỏ. Vì vậy, cần phân biệt rõ nghĩa vụ cung cấp thông tin phục vụ quản lý với thủ tục xin phép để được hoạt động, không biến thông báo nghiệm thu thành một hình thức chấp thuận hành chính mới.

Vấn đề thứ hai được ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt quan tâm là tính khả thi của quy định chuyển tiếp đối với các công trình, cơ sở hiện hữu, đặc biệt là trách nhiệm của chính quyền cấp xã. Đại biểu cho biết, Điều 55 của dự thảo đã có hướng xử lý đối với các cơ sở không bảo đảm yêu cầu phòng cháy, chữa cháy được đưa vào sử dụng trước khi Luật Phòng cháy và chữa cháy năm 2001 có hiệu lực; đồng thời bổ sung cơ chế phân loại, hướng dẫn giải pháp kỹ thuật và lộ trình khắc phục đối với một số cơ sở hiện hữu khác.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn lớn đối với Hà Nội. Ngày 27/11/2025, HĐND thành phố Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 79/2025/NQ-HĐND quy định việc xử lý các cơ sở không bảo đảm yêu cầu phòng cháy, chữa cháy được đưa vào sử dụng trước khi Luật năm 2001 có hiệu lực. Thành phố cũng ban hành Kế hoạch số 33/KH-UBND ngày 20/01/2026 để triển khai thực hiện.

"Đáng chú ý, đối với một số nhà chung cư, tập thể cũ đã bán cho người dân, có sở hữu đan xen hoặc không xác định rõ chủ sở hữu, nghị quyết của Hà Nội đã phải quy định cụ thể vai trò của ban quản trị và UBND cấp xã trong tổ chức khắc phục các tồn tại về phòng cháy, chữa cháy", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.

Theo đại biểu, thực tiễn này cho thấy điểm nghẽn không chỉ nằm ở tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn ở việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện và bảo đảm nguồn lực. Một công trình có thể xác định được những yêu cầu cần khắc phục, nhưng nếu không rõ ai đại diện cho các chủ sở hữu, ai tổ chức thực hiện, ai bố trí kinh phí và ai duy trì các giải pháp sau khi hoàn thành thì việc khắc phục có nguy cơ kéo dài.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã, phường là nơi trực tiếp nắm tình hình địa bàn. Tuy nhiên, không thể chỉ chuyển thêm trách nhiệm xuống cơ sở mà không xác định rõ thẩm quyền, nhân lực chuyên môn, khả năng tiếp cận dữ liệu và nguồn lực thực hiện.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát Điều 55 theo ba nội dung. Trước hết, cần bảo đảm các nghị quyết của HĐND cấp tỉnh đã ban hành phù hợp với quy định chuyển tiếp được tiếp tục thực hiện; đồng thời phân định rõ nhóm cơ sở thuộc cơ chế chuyển tiếp đã có và nhóm thuộc cơ chế xử lý mới, tránh tình trạng một cơ sở phải thực hiện nhiều quy trình hoặc chịu những yêu cầu không thống nhất.

Tiếp theo, cần quy định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng chủ thể. Cấp tỉnh chịu trách nhiệm phân loại, công bố danh sách và tổ chức lộ trình; cơ quan chuyên môn hướng dẫn giải pháp kỹ thuật; cấp xã, phường thực hiện nhiệm vụ quản lý địa bàn trong phạm vi thẩm quyền; chủ sở hữu và người đứng đầu cơ sở chịu trách nhiệm tương ứng với nghĩa vụ pháp lý của mình.

Đặc biệt, trong trường hợp cấp xã phải đứng ra thực hiện một số nhiệm vụ do chưa xác định được chủ thể quản lý công trình, cần làm rõ cơ chế phối hợp và bảo đảm nguồn lực, không để trách nhiệm pháp lý vượt quá khả năng thực hiện.

Đối với những công trình không thể đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành do điều kiện kiến trúc, kết cấu hoặc lịch sử xây dựng, đại biểu đề nghị có hướng dẫn kỹ thuật thống nhất để lựa chọn giải pháp tăng cường an toàn phù hợp; đồng thời xác định rõ trường hợp không thể tiếp tục sử dụng và phải chuyển đổi công năng.

Khái quát hai vấn đề nêu trên, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng, cải cách thủ tục phải gắn với cải cách phương thức quản lý và phân định trách nhiệm. Theo đó, cần giảm những thủ tục hành chính không cần thiết nhưng không được tạo khoảng trống trong kiểm soát an toàn. Cần tăng trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu và doanh nghiệp, đồng thời phải xác định được khả năng giám sát của cơ quan nhà nước. Việc phân cấp mạnh hơn cũng phải đi đôi với thẩm quyền và điều kiện thực hiện tương ứng.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện Điều 11, Điều 18 và Điều 55 theo hướng này; đồng thời rà soát sự thống nhất với pháp luật về xây dựng, Luật Thủ đô và hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật có liên quan.

"Một đạo luật cải cách tốt, theo đại biểu, không chỉ giúp người dân, doanh nghiệp giảm giấy tờ mà còn phải giúp chính quyền cơ sở thực hiện được nhiệm vụ và bảo vệ an toàn của người dân tốt hơn", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.

Rõ trách nhiệm của các chủ thể trong công tác nghiệm thu

Phát biểu thảo luận Tổ về chủ trương chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong công tác nghiệm thu phòng cháy, chữa cháy, ĐBQH Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm cơ bản tán thành việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, cần đánh giá kỹ việc bãi bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy.

Theo đại biểu, phòng cháy, chữa cháy là lĩnh vực có tính đặc thù cao, đòi hỏi phải chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa. Nếu những tồn tại, vi phạm về an toàn phòng cháy, chữa cháy chỉ được phát hiện sau khi công trình, phương tiện đã đưa vào sử dụng, việc khắc phục có thể rất khó khăn, tốn kém, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong công tác nghiệm thu. Cần quy định cụ thể trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ cơ sở, người đứng đầu cơ quan, tổ chức trong việc tổ chức nghiệm thu, bảo đảm các điều kiện an toàn phòng cháy, chữa cháy trước khi đưa công trình, phương tiện vào sử dụng.

Đồng thời, cần đánh giá đầy đủ tác động của việc thay đổi phương thức quản lý, nhất là đối với công trình cao tầng, công trình tập trung đông người, cơ sở sản xuất và phương tiện có nguy cơ cháy, nổ cao. Cơ chế kiểm tra cần phù hợp với mức độ nguy cơ cháy, nổ của từng loại công trình, phương tiện...

Một nội dung khác cần được quy định cụ thể là trình tự thông báo kết quả nghiệm thu và cơ chế quản lý sau nghiệm thu. Theo đó, cần xác định rõ điều kiện, thời điểm, trình tự thông báo kết quả nghiệm thu; trách nhiệm tiếp nhận, cập nhật và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý có liên quan. Cùng với đó, cần làm rõ căn cứ, thời điểm kiểm tra và biện pháp xử lý khi phát hiện vi phạm, đặc biệt đối với trường hợp công trình, phương tiện không bảo đảm điều kiện an toàn nhưng đã được đưa vào sử dụng.

ĐBQH Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm nhấn mạnh, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm phải gắn với việc nâng cao trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ cơ sở và tăng cường năng lực kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước. Việc cắt giảm thủ tục hành chính chỉ thực sự có ý nghĩa khi vừa tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp, vừa bảo đảm yêu cầu phòng ngừa cháy, nổ và an toàn tính mạng, tài sản của Nhân dân.