Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Ưu tiên xử lý những điểm nghẽn cấp bách về thủ tục đầu tư, giá điện, cơ chế mua bán điện trực tiếp

Chiều 20/10, tiếp tục Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội thảo luận tại tổ về: dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, thể thao, Luật Du lịch, Luật Thư viện, Luật Điện ảnh, Luật Di sản văn hóa, Luật Quảng cáo, Luật Báo chí.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn tham dự phiên thảo luận tại Tổ 2, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh.

Rà soát thật kỹ phạm vi sửa đổi, bảo đảm ổn định chính sách

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, các ĐBQH TP. Hồ Chí Minh tán thành sự cần thiết phải sửa đổi bởi Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng là nền tảng, tiền đề để phát triển đất nước và năng lượng phải đi trước một bước. Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, các đại biểu cho rằng, nhu cầu điện sẽ tiếp tục tăng nhanh; kinh tế không thể tăng trưởng nếu thiếu điện.

Phát biểu về dự án Luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là dự luật hết sức quan trọng. Luật Điện lực số 61 có hiệu lực từ ngày 1/2/2025; đến nay, sau khoảng 20 tháng thi hành đã xuất hiện một số vướng mắc trong thực tiễn. Mong muốn của Chính phủ là trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều tại Kỳ họp thứ Hai nhằm tháo gỡ điểm nghẽn về thủ tục đầu tư, hoàn thiện cơ chế giá điện, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và phát triển điện gió ngoài khơi.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh 5 vấn đề cần tiếp tục quan tâm, hoàn thiện dự án Luật gồm:

Một là, thu hẹp phạm vi sửa đổi, ưu tiên tháo gỡ các điểm nghẽn cấp bách và bảo đảm ổn định chính sách.

Hai là, làm rõ nguyên tắc hình thành giá điện và phân bổ rủi ro, không chuyển rủi ro sang người sử dụng điện là người dân và doanh nghiệp.

Ba là, đánh giá tác động tổng hợp, đặc biệt là các kịch bản thay đổi hóa đơn tiền điện và chi phí của doanh nghiệp trước khi áp dụng giá điện theo giờ hoặc xóa bỏ bù chéo.

Bốn là, quy định rõ ràng ngay trong Luật các nội dung quan trọng, nhất là về cơ chế DPPA, chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) và các tiêu chí áp dụng cơ chế đặc thù đối với công trình điện cấp bách, không giao quá rộng cho văn bản dưới luật.

Năm là, tăng cường kiểm soát chi phí, công khai thông tin và xác định rõ trách nhiệm của các bên để tránh cơ chế xin - cho.

Chủ tịch Quốc hội cho biết, khi nhà đầu tư đến Việt Nam, những vấn đề đầu tiên họ quan tâm là mặt bằng; đất đai; nguồn nhân lực; và nguồn điện có đủ để sản xuất hay không. Tại các địa phương, nhu cầu hiện nay không chỉ là có điện mà còn phải có điện sạch, điện xanh, trong đó có điện gió, điện mặt trời.

Vì vậy, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, cân nhắc kỹ phạm vi sửa đổi, bảo đảm đúng mục tiêu, tránh mở quá rộng, ảnh hưởng đến tính ổn định của chính sách.

"Dự thảo Luật sửa đổi 49/81 điều của Luật hiện hành. Luật mới có hiệu lực trong thời gian chưa dài mà đã sửa đổi trên diện rộng thì cần làm rõ mục tiêu là tháo gỡ các vướng mắc trước mắt hay là xác lập những nguyên tắc vận hành mới".

Nhấn mạnh vấn đề trên, Chủ tịch Quốc hội cũng nhắc lại khi sửa đổi Luật Điện lực trước đây đã không đồng ý với việc hợp thức hóa sai phạm đưa vào Luật Điện lực. Nếu sửa đổi Luật quá rộng sẽ ảnh hưởng đến tính ổn định của chính sách, làm tăng chi phí tuân thủ và có thể tạo ra khoảng trống pháp lý khi các văn bản hướng dẫn thi hành chưa được ban hành kịp thời.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần ưu tiên xử lý những điểm nghẽn cấp bách về thủ tục đầu tư, giá điện, DPPA và đặc biệt là đánh giá kỹ hơn tác động tổng thể của các chính sách.

Không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, EVN hay người sử dụng điện

Về cơ chế giá điện và phân bổ rủi ro, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là điểm nhạy cảm nhất. Nguyên tắc giá hợp đồng mua bán điện phải bảo đảm thu hồi đầy đủ chi phí đầu tư, tài chính, vận hành, nhiên liệu và lợi nhuận hợp lý có thể được hiểu là Nhà nước, bên mua điện và người sử dụng điện phải bảo đảm kết quả tài chính cho nhà đầu tư.

Cho rằng đây là vấn đề cần hết sức lưu ý, Chủ tịch Quốc hội đề nghị khẳng định rõ giá điện được hình thành trên cơ sở chi phí hợp lý, hợp lệ, hiệu quả đầu tư, mức độ rủi ro và điều kiện thị trường; không chuyển toàn bộ rủi ro đầu tư, kinh doanh sang Nhà nước, EVN hay người sử dụng điện.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần đánh giá tác động của lộ trình xóa bù chéo, áp dụng giá điện theo giờ cao điểm, thấp điểm đối với hộ sinh hoạt theo các kịch bản cụ thể, làm rõ mức thay đổi hóa đơn của từng nhóm hộ và chi phí của doanh nghiệp. Đồng thời, phải có giải pháp an sinh tách biệt khỏi giá điện, hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị bảo đảm độ chính xác của đồng hồ điện. Người dân thường chỉ biết thanh toán theo số liệu đồng hồ ghi nhận mà không có điều kiện kiểm soát đầy đủ. Vì vậy, cần chú trọng tính chính xác, minh bạch trong đo đếm điện năng. Cơ quan lập và thẩm định khung giá điện cũng cần bảo đảm tính độc lập hơn, không nên để Tập đoàn Điện lực Việt Nam tự xây dựng như trước.

Tiêu chí xác định công trình điện cấp bách, khẩn cấp cần rõ ràng, minh bạch hơn

Về thủ tục đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư, Chủ tịch Quốc hội ghi nhận điểm tích cực của dự thảo Luật là miễn thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án đã nằm trong chương trình, dự án thực hiện quy hoạch; lấy giá trúng thầu làm cơ sở ký DPPA, bỏ quy định đàm phán lại giá.

"Tuy nhiên, tiêu chí xác định công trình điện cấp bách, khẩn cấp cần được quy định rõ ràng, minh bạch để tránh bị lạm dụng cơ chế đặc thù. Việc xây dựng cơ chế đặc thù cần được cân nhắc kỹ, không để mở rộng đối tượng áp dụng đến mức khó kiểm soát. Cơ chế phân cấp, phân quyền cần đi đôi với kiểm tra, giám sát và hướng dẫn cụ thể, nhất là trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Về thị trường điện cạnh tranh, theo Chủ tịch Quốc hội, việc mở rộng đối tượng tham gia DPPA, bao gồm cả đơn vị bán lẻ điện, là bước tiến. Tuy nhiên, cần quy định nguyên tắc xác lập đầy đủ chi phí sử dụng lưới điện, chi phí điều độ, dự phòng và các dịch vụ hệ thống; không chuyển chi phí từ nhóm tham gia DPPA sang các khách hàng còn lại.

Quan tâm đến giao dịch độc lập với điện thương phẩm, Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần có khung pháp lý chi tiết về không tính trùng, liên thông quốc tế và trách nhiệm kiểm soát.

Qua thảo luận tại Tổ, Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ chế đối với điện hạt nhân mô-đun nhỏ. Việc đưa loại hình này ra khỏi phạm vi độc quyền nhà nước là một bước đột phá, nhưng cần quy định chặt chẽ các điều kiện về an toàn, năng lực nhà đầu tư và giám sát.

Đối với điện gió ngoài khơi, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, việc bổ sung quy định về quản lý kết quả khảo sát, ký quỹ và kinh phí tháo dỡ công trình là cần thiết. Tuy nhiên, tiêu chí về năng lực và trách nhiệm phải được quy định cụ thể. Hiện nay, chúng ta còn nhiều dự án điện mặt trời, điện gió ngoài khơi cần tháo gỡ khó khăn, do đó, vấn đề này cần được xử lý thận trọng.

Một điểm nữa được Chủ tịch Quốc hội lưu ý là việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với giấy phép hoạt động điện lực là đúng hướng. Tuy nhiên, quy định về thay đổi phạm vi, thông số kỹ thuật và miễn trừ giấy phép cần bảo đảm đồng bộ giữa các khâu phát điện, phân phối và bán lẻ điện. Đối với lưới điện truyền tải đầu tư theo phương thức BOT, cần làm rõ hợp đồng, dịch vụ truyền tải và nguyên tắc phân bổ rủi ro.

Nhấn mạnh Luật Điện lực có ý nghĩa hết sức quan trọng, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tổng hợp đầy đủ ý kiến thảo luận tại tổ và hội trường để cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra nghiên cứu, rà soát thật kỹ trước khi hoàn thiện dự thảo Luật trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Quy hoạch điện phải đi trước nhu cầu, nhất là các nhu cầu mới

Cho rằng, "thước đo của lần sửa đổi Luật này là các dự án nguồn điện có được đầu tư kịp thời hay không", ĐBQH Lê Ngọc Sơn nêu 3 đề xuất trọng tâm.

Một là, quy hoạch điện phải đi trước nhu cầu, nhất là các nhu cầu mới có quy mô lớn, tập trung, đòi hỏi cấp điện liên tục như trung tâm dữ liệu quy mô lớn, hạ tầng trí tuệ nhân tạo và sản xuất bán dẫn. Đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 4 Điều 10 hai yêu cầu: quy hoạch phải dự báo, cập nhật nhu cầu của các phụ tải mới có quy mô lớn; đồng thời phải bảo đảm tỷ lệ hợp lý giữa nguồn điện nền, nguồn điện linh hoạt và công suất dự phòng; mức cụ thể do quy hoạch xác định theo từng thời kỳ.

Hai là, hợp đồng dài hạn là điều kiện để thu xếp vốn cho các dự án điện khí. Đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 2 Điều 12 các nguyên tắc: hợp đồng mua bán điện của các dự án nguồn điện lớn có thời hạn và sản lượng hợp đồng tối thiểu phù hợp với hợp đồng nhiên liệu dài hạn và thời hạn vay vốn; giá nhiên liệu được chuyển vào giá điện theo cơ chế minh bạch; rủi ro thuộc bên nào kiểm soát thì bên đó chịu; kế hoạch nhập khẩu LNG phải được phối hợp với kế hoạch vận hành hệ thống điện hằng năm.

"Tôi không đề nghị Nhà nước bảo lãnh hoặc bao tiêu thay cho doanh nghiệp. Cơ chế này chỉ áp dụng đối với các dự án được lựa chọn theo cơ chế cạnh tranh, có thời hạn, không tính trùng chi phí và phải tính đến khả năng chi trả của người sử dụng điện. Đó chính là nguyên tắc lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ mà Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã kết luận", đại biểu Lê Ngọc Sơn nói.

Ba là, khai thác tối đa khí trong nước cho các nhà máy hiện hữu. Dự thảo Luật bổ sung cơ chế huy động các nhà máy hiện hữu sử dụng kết hợp khí trong nước và LNG, nhưng cụm từ “khả năng cấp khí” làm căn cứ huy động vẫn chưa được giải thích rõ.

Đại biểu đề nghị Luật quy định nguyên tắc xác định khả năng cấp khí và bổ sung vào Điều 3 một khoản cho phép rà soát, sửa đổi hợp đồng mua bán điện của các nhà máy theo nguyên tắc và thời hạn do Chính phủ quy định. Việc huy động vẫn phải tuân thủ các ràng buộc kỹ thuật của hệ thống; chi phí phát sinh phải được thẩm định và công khai.

Chuyển từ tư duy chỉ đầu tư nguồn điện sang xây dựng hệ sinh thái điện xanh

ĐBQH Nguyễn Thế Duy đánh giá dự thảo Luật đã bổ sung một số nội dung theo xu hướng mới như năng lượng xanh, năng lượng tái tạo, thị trường chứng chỉ xanh và đặc biệt là đẩy mạnh phát triển cơ chế mua bán điện trực tiếp. Đây là những nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh của nền công nghiệp trong giai đoạn mới, tạo hành lang pháp lý để huy động nguồn lực xã hội đầu tư vào năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ điện và hạ tầng điện phục vụ sản xuất công nghiệp.

Góp ý Điều 4 và Điều 20 của dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thế Duy đồng tình với việc bổ sung các khái niệm về hệ thống lưu trữ điện, chứng chỉ năng lượng tái tạo, giá công suất, nguồn điện hỗn hợp và thị trường REC. Theo đại biểu, những quy định này tạo cơ sở chuyển từ tư duy chỉ đầu tư nguồn điện sang xây dựng hệ sinh thái điện xanh, gắn nguồn năng lượng tái tạo với lưu trữ, chứng chỉ xanh và thị trường giao dịch.

ĐBQH Nguyễn Thanh Tùng ghi nhận dự thảo Luật đã có nhiều cải cách quan trọng về thủ tục đầu tư, bảo đảm tính đồng bộ giữa các luật chuyên ngành, đồng thời mở ra dư địa cho các hoạt động đầu tư mới. Đồng thời đề nghị Ban soạn thảo làm rõ hơn cơ chế áp dụng đối với các dự án điện cấp bách. Nếu dự án đã được xác định là cấp bách và có bảo lãnh của Chính phủ thì có thể miễn thẩm định hay không? Bởi khi đã có bảo lãnh của Chính phủ, nếu vẫn kéo dài thời gian thẩm định sẽ gây khó khăn, trong khi các dự án này đòi hỏi tiến độ rất cấp bách; khi xảy ra rủi ro tín dụng thì đã có bảo lãnh của Chính phủ. Vì vậy, đại biểu đề nghị xem xét thêm vấn đề này.