Chữ Thái được dạy lại ở Nghệ An

Nói đến người Thái Tương Dương, người ta nghĩ ngay đến nhà sàn, những điệu hát sươn, òn, xuối nhuôn… nhưng chữ viết cũng là một sản phẩm văn hóa đặc sắc. Chữ Lai Pao do người Thái sống dọc sông Nậm Nơn sáng tạo nên. Theo thăng trầm của thời cuộc, hệ chữ này đã bị lãng quên trong thời gian dài. Hơn 10 năm trước, chữ Lai Pao đã được khôi phục bởi những người tâm huyết. Rồi sự vào cuộc của chính quyền, lớp học vỡ lòng đã được mở do cụ ông Lô Văn Thoại thụ giảng. Khi cụ Thoại mất, nhiệm vụ truyền dạy chữ Lai Pao được thế hệ sau như ông Vi Khăm Mun (xã Yên Hòa), Lô Khăm Phi (xã Tam Thái) đảm nhiệm. Những năm qua, họ đã tham gia truyền dạy tại nhiều lớp học do chính quyền huyện Tương Dương và Con Cuông tổ chức. Nhiều học viên được tiếp tục chọn để đào tạo thành thế hệ truyền dạy kế cận. Những lớp dạy chữ Lai Pao thu hút từ các em học sinh đến các cụ ngoài 70 tuổi. Trong lễ hội Đèn Vạn, lễ hội chính của người Thái tây nam Nghệ An năm 2014, phần thi chữ Thái nhận được sự quan tâm đặc biệt. Thí sinh nhỏ tuổi nhất trong cuộc thi là học sinh lớp 7: “Em đi học chữ Thái là để không quên đi cội nguồn dân tộc mình”.

Lai Tay là hệ chữ của người Thái vùng Phủ Quỳ Châu xưa. Một thời gian dài loại chữ này chỉ còn được người cao tuổi biết đến, nhưng nay đã có tín hiệu vui trong việc truyền dạy và phổ biến chữ Lai Tay trong cộng đồng. Vi Thị Kiều Nga, 12 tuổi, ở bản Xăng 2, xã Châu Bính, Quỳ Châu ngoài học tập, giúp gia đình việc nhà, những lúc rỗi còn ngồi ôn lại chữ Lai Tay. Nga cho biết: “Mùa hè năm ngoái cán bộ huyện về bản mở lớp dạy chữ Lai Tay, nghe nói đây là chữ viết của người Thái nên em đã đăng ký đi học. Lúc đầu em chỉ tò mò thôi, nhưng học rồi thấy tiếng Thái mà người bản vẫn dùng để nói với nhau hàng ngày cũng có thể ghi ra chữ, thú vị lắm”. Trong bản, trong xã giờ có nhiều người biết chữ Lai Tay, bởi thời gian qua chữ Lai Tay được sự quan tâm đặc biệt của chính quyền và ngành văn hóa huyện, xã. Không chỉ ở Châu Bính mà nhiều địa bàn khác, trong đó có những xã khó khăn nhất huyện như Châu Phong, Châu Hoàn cũng tổ chức lớp truyền dạy chữ Lai Tay cho bà con. Gần đây, UBND tỉnh Nghệ An có chủ trương đưa chữ Lai Pao vào trường học nhưng chưa được triển khai.

Ngoài hai hệ chữ Lai Pao và Lai Tay, chữ Xư Thanh cũng là một sản phẩm văn hóa của người Thái khu vực Thanh Hóa, Nghệ An. Các cụ cao niên người Thái nhóm Tày Thanh ở huyện Tương Dương nói rằng: người Tày Thanh ở Tương Dương và nhiều nơi khác trong tỉnh vốn có nguồn gốc từ miền tây Thanh Hóa. Khi di cư vào đất Nghệ An, họ mang theo hệ chữ viết về mường mới. Xư Thanh có nghĩa là chữ của người Tày Thanh, cách tự xưng của nhóm người Thái này. Ngày trước, chữ Xư Thanh được các ông mo, ông tạo đứng đầu mường dùng để ghi bài cúng, bài thuốc, hát khắp, những truyện thơ và cả các văn bản hành chính của cộng đồng... Tại Nghệ An, hệ chữ vốn chịu ảnh hưởng của chữ Lào này có ở các cộng đồng người Thái nhóm Tày Thanh tại Tương Dương, Con Cuông, Nghĩa Đàn. Bảo tàng Văn hóa huyện Quỳ Châu và một số bộ sưu tập cá nhân còn lưu giữ những văn bản chữ Xư Thanh. Tuy vậy, khắp các huyện miền núi Nghệ An, chỉ còn vài người nhớ chữ Xư Thanh. Đọc báo thấy ở huyện Lang Chánh và Bá Thước, Thanh Hóa, phong trào học chữ Xư Thanh diễn ra sôi nổi, ông Kha Văn Hợi, bản Lũng xã Tam Thái, Tương Dương đã lặn lội tìm đến để học hỏi và biên soạn được một tài liệu khá căn bản để truyền dạy chữ Xư Thanh cho cộng đồng. Năm 2011, lớp học chữ Xư Thanh được tổ chức tại xã Chi Khê, Con Cuông trong 3 tháng, do ông Kha Văn Hợi và ông Ngân Văn Toán ở bản Quang Phúc xã Tam Đình, Tương Dương trực tiếp giảng dạy. Đó là lớp học chữ Thái đầu tiên ở huyện Con Cuông và cũng là lớp truyền dạy chữ Xư Thanh duy nhất cho đến nay ở các huyện miền núi Nghệ An. Khi không được ôn tập, chỉ trong một thời gian ngắn, chẳng còn mấy ai nhận được mặt chữ nữa. Ở tuổi 75, cụ Ngân Văn Toán cho biết: Tôi rất sợ một ngày nào đó chữ Xư Thanh mất đi. Nếu chính quyền tổ chức lớp học, tôi sẵn sàng đứng lớp, dù ở xa hay gần, chỉ mong sao chữ Xư Thanh không bị mai một.