Chủ động thích ứng với già hóa dân số, chăm sóc toàn diện và phát huy vai trò người cao tuổi

Chuẩn bị sức khỏe và tài chính từ sớm

Theo nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân - GS.TS. Nguyễn Đình Cử, trong khoảng 10 năm tới, Việt Nam dự kiến có khoảng 20 triệu người cao tuổi; sau 30 năm, con số này có thể đạt khoảng 35 triệu người. Đáng chú ý, nhóm từ 80 tuổi trở lên, có nhu cầu chăm sóc cao, lại là nhóm gia tăng nhanh nhất.

Sự thay đổi cơ cấu tuổi đặt ra yêu cầu chuẩn bị đồng thời cho nhiều nhu cầu: chăm sóc khi sức khỏe suy giảm, bảo đảm điều kiện sống và duy trì cơ hội đóng góp khi người cao tuổi còn khả năng, mong muốn làm việc. Chính sách thích ứng vì vậy cần tính đến sự khác biệt về sức khỏe, điều kiện kinh tế và năng lực của từng nhóm người cao tuổi.

Phó Cục trưởng Cục Dân số, Bộ Y tế TS. Phạm Vũ Hoàng cho biết, mặc dù tuổi thọ người dân được nâng lên, tuổi thọ khỏe mạnh mới đạt khoảng 65,4 tuổi. Điều này đặt ra yêu cầu quan tâm hơn đến chất lượng sống, giúp người cao tuổi duy trì sức khỏe, khả năng tự chăm sóc và tham gia hoạt động xã hội. Theo đó, mỗi người cần chủ động chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ.

Sự chuẩn bị bao gồm sức khỏe, tài chính, nâng cao kiến thức, kỹ năng chăm sóc sức khỏe thể chất, tinh thần, tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; xây dựng các mối quan hệ xã hội tích cực và chuẩn bị tâm thế cho cuộc sống khi tuổi cao. Chủ động loại bỏ thói quen có hại, thực hành lối sống lành mạnh là những việc cần thực hiện sớm, thường xuyên.

Từ góc độ chuyên môn, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Chỉ đạo tuyến, Bệnh viện Lão khoa Trung ương TS.BS. Nguyễn Bích Ngọc nhấn mạnh cách tiếp cận chăm sóc sức khỏe theo vòng đời. Những yếu tố nguy cơ tích lũy từ tuổi trẻ có thể ảnh hưởng đến sức khỏe khi về già. Vì vậy, cần giảm thiểu các nguy cơ liên quan đến thuốc lá, rượu bia, thức khuya và lạm dụng công nghệ; đồng thời khám sức khỏe định kỳ, tầm soát bệnh mạn tính từ sớm.

Đối với người cao tuổi, theo TS.BS. Nguyễn Bích Ngọc, cần chuyển từ chữa bệnh đơn thuần sang quản lý bệnh mạn tính và lập kế hoạch chăm sóc chủ động. Việc điều trị phải hướng đến người bệnh với những nhu cầu cụ thể về sức khỏe và khả năng sinh hoạt. Đánh giá tình trạng vận động, dinh dưỡng, nhận thức, tâm lý và các suy giảm chức năng giúp xác định nhu cầu, xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp.

Cách tiếp cận này hướng tới duy trì khả năng tự chủ trong cuộc sống của người cao tuổi. Cùng với kiểm soát bệnh, cần quan tâm khả năng đi lại, sinh hoạt, giao tiếp và tham gia các hoạt động phù hợp, qua đó hạn chế nguy cơ phụ thuộc khi tuổi tác tăng lên. Tại TP. Hồ Chí Minh, mô hình điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng đang được triển khai với sự hướng dẫn, kết nối của Chi cục Dân số Thành phố, phối hợp cùng Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố và Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị bệnh nghề nghiệp. Đầu tháng 10/2026, các phường Thủ Dầu Một và Tân Hưng đã ra mắt điểm chăm sóc, tạo không gian sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe và giao lưu cho người cao tuổi.

Mô hình có sự tham gia của trạm y tế, Hội Người cao tuổi, các tổ chức chính trị - xã hội và đơn vị đồng hành; gắn với bố trí phương tiện theo dõi sức khỏe, tập huấn cộng tác viên và huy động nguồn lực hỗ trợ. Đây là cách đưa hoạt động chăm sóc đến gần nơi cư trú, đồng thời tạo điều kiện để người cao tuổi duy trì kết nối xã hội, nâng cao đời sống tinh thần và phát huy vai trò trong cộng đồng.

Chuẩn bị tài chính cũng là một nội dung được các chuyên gia nhấn mạnh. GS.TS. Nguyễn Đình Cử cho rằng, người trẻ cần chuẩn bị cho tuổi già trên ba phương diện: lao động tốt, tích lũy kinh tế để có điều kiện độc lập về tài chính; giữ gìn sức khỏe thông qua lối sống lành mạnh; quan tâm nuôi dạy con cái.

TS.BS. Nguyễn Bích Ngọc cũng đề cập việc nâng cao thu nhập, tích lũy tài chính và tham gia các loại hình bảo hiểm để chủ động hơn khi bước vào tuổi già. Trong đó, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội cùng các hình thức bảo hiểm phù hợp với nhu cầu, điều kiện của mỗi người là những yếu tố cần được tính đến trong quá trình chuẩn bị.

Sự chủ động còn thể hiện ở việc duy trì kết nối và khả năng tham gia đời sống xã hội. Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, rèn luyện kỹ năng tự chăm sóc, tham gia học tập, nâng cao kiến thức, kỹ năng để duy trì sức khỏe thể chất, tinh thần và chức năng xã hội; giữ các mối quan hệ tích cực và chung tay xây dựng môi trường sống an toàn, thân thiện với người cao tuổi cần trở thành một phần của quá trình chuẩn bị cho tương lai.

Tạo cơ hội để người cao tuổi tiếp tục đóng góp

Bên cạnh nhu cầu chăm sóc, người cao tuổi đang đóng góp đáng kể cho phát triển kinh tế và đời sống xã hội. Nhìn nhận đầy đủ nguồn lực này là cơ sở để xây dựng chính sách thích ứng phù hợp với sự thay đổi cơ cấu dân số.

GS.TS. Nguyễn Đình Cử dẫn số liệu điều tra năm 2024 cho thấy, người cao tuổi chiếm 10,1% tổng lực lượng lao động cả nước. Trong bối cảnh cơ cấu lao động thay đổi, sự tham gia của nhóm này có ý nghĩa đối với việc duy trì nguồn nhân lực và hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo GS.TS. Nguyễn Đình Cử, cả nước có khoảng 900.000 người cao tuổi làm chủ các cơ sở sản xuất, kinh doanh, trang trại. Đây là lực lượng có kinh nghiệm thực tiễn, khả năng tổ chức công việc và tiếp tục tạo ra giá trị kinh tế.

Ở cơ sở, khoảng 730.000 người cao tuổi đang tham gia hệ thống chính trị, chính quyền và các tổ chức đoàn thể. Uy tín, kinh nghiệm và sự am hiểu cộng đồng giúp họ đóng góp trong vận động thực hiện chính sách, hòa giải và giải quyết những vấn đề phát sinh tại địa bàn dân cư.

Những đóng góp đó cho thấy cần mở rộng cơ hội để người cao tuổi phát huy năng lực theo sức khỏe và nguyện vọng. Việc tham gia lao động hay hoạt động xã hội cần được tổ chức phù hợp với điều kiện của từng người, đồng thời có sự hỗ trợ để họ thích ứng với những thay đổi về công nghệ và phương thức làm việc.

GS.TS. Nguyễn Đình Cử đề xuất đẩy mạnh truyền thông về nguồn nhân lực cao tuổi; nghiên cứu chính sách ưu đãi, miễn, giảm thuế cho doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi; tăng cường đào tạo lại nghề và kỹ năng chuyển đổi số, trong đó có kỹ năng bán hàng trực tuyến.

Cùng với đó, cần xây dựng danh sách công việc ưu tiên, phù hợp với người cao tuổi và áp dụng thời gian làm việc linh hoạt. Theo gợi ý của GS.TS. Nguyễn Đình Cử, có thể tổ chức làm việc từ 4 - 6 giờ mỗi ngày hoặc làm việc tại nhà tùy tính chất công việc. Đây là các đề xuất nhằm tạo điều kiện sử dụng kinh nghiệm, năng lực của người cao tuổi trong khi vẫn tính đến yêu cầu bảo đảm sức khỏe.

Việc hỗ trợ học kỹ năng mới có ý nghĩa thiết thực khi hoạt động sản xuất, kinh doanh và giao tiếp ngày càng gắn với môi trường số. Người cao tuổi được hướng dẫn phù hợp sẽ có thêm điều kiện tiếp cận thông tin, duy trì công việc, kết nối thị trường và tham gia đời sống xã hội.

Để mở rộng cơ hội này, cần phát triển các nền tảng cung cấp thông tin việc làm, đào tạo và hỗ trợ kinh doanh, đồng thời tổ chức hướng dẫn kỹ năng số tại cộng đồng. Sản phẩm, dịch vụ số cần dễ sử dụng, có hình thức hỗ trợ phù hợp để người cao tuổi ít thành thạo công nghệ vẫn có thể tiếp cận.

Quy mô người cao tuổi gia tăng cũng đặt ra nhu cầu phát triển sản phẩm, dịch vụ phù hợp. GS.TS. Nguyễn Đình Cử phân tích, người cao tuổi tạo thành một lực lượng tiêu dùng lớn, có nhu cầu về chăm sóc, du lịch, văn hóa và các hoạt động phục vụ đời sống. Đáp ứng những nhu cầu này vừa góp phần nâng cao chất lượng sống, vừa mở ra dư địa phát triển các ngành dịch vụ.

Không ít chuyên gia cho rằng, cần xây dựng hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ toàn diện cho người cao tuổi, tập trung vào các lĩnh vực y tế, dưỡng lão, du lịch, tài chính, nhà ở và công nghệ hỗ trợ. Nhận diện đúng nhu cầu và khả năng tham gia của người cao tuổi sẽ giúp các địa phương lựa chọn hướng phát triển phù hợp.

Tuy nhiên, phát triển thị trường cần đi cùng khả năng chi trả của người sử dụng. Việc mở rộng dịch vụ chăm sóc dài hạn đòi hỏi làm rõ nguồn tài chính, chi phí sử dụng và trách nhiệm chia sẻ giữa gia đình, doanh nghiệp và Nhà nước. Đây là cơ sở để doanh nghiệp xây dựng mô hình kinh doanh khả thi, đồng thời giúp người cao tuổi lựa chọn dịch vụ phù hợp với điều kiện kinh tế.

Chủ động thích ứng với già hóa dân số vì vậy cần bắt đầu từ sự chuẩn bị của mỗi người và được hỗ trợ bằng chính sách cụ thể. Chăm sóc sức khỏe từ sớm, tích lũy điều kiện sống, mở rộng cơ hội việc làm và tham gia xã hội sẽ giúp người cao tuổi duy trì sự tự chủ, tiếp tục đóng góp bằng kinh nghiệm và năng lực của mình.