Chọn ngành thời AI: Đừng chạy theo “trend”, hãy hiểu chính mình

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang làm thay đổi thị trường lao động với tốc độ rất nhanh. Nhiều ngành nghề truyền thống đứng trước nguy cơ bị thay thế, trong khi hàng loạt lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu, công nghệ số… lại bùng nổ nhu cầu nhân lực. Điều đó khiến không ít học sinh băn khoăn trước câu hỏi: Học gì để không bị tụt lại trong kỷ nguyên AI?

Trao đổi với Báo Đại biểu Nhân dân, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh - Phó Giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng, thí sinh không nên lựa chọn ngành học chỉ vì “phủ sóng truyền thông” hay chạy theo các xu hướng nhất thời trên mạng xã hội. Theo ông, điều quan trọng nhất là hiểu đúng năng lực, sở thích của bản thân, đồng thời trang bị những năng lực cốt lõi như tư duy phản biện, khả năng tự học, thích ứng và kỹ năng liên ngành.

Không nên xem việc lựa chọn ngành nghề như “sự đặt cược” cho cả cuộc đời

- Thưa PGS.TS Nguyễn Phú Khánh, ông nhận thấy lựa chọn ngành học của thí sinh những năm gần đây đang thay đổi ra sao trước tác động của AI? Những nhóm ngành nào đang có xu hướng tăng mạnh về mức độ quan tâm?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Trong bối cảnh AI ngày càng trở thành công cụ hiệu quả, những người có hiểu biết và khả năng khai thác AI chắc chắn sẽ có nhiều lợi thế hơn trong học tập và công việc. Từ góc nhìn của một cơ sở đào tạo đại học, chúng tôi nhận thấy xu hướng lựa chọn ngành nghề của thí sinh trong những năm gần đây đã có nhiều thay đổi rõ rệt. Hiện nay, các em không chỉ quan tâm ngành nào đang “hot”, có triển vọng nghề nghiệp tốt, mà còn đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến tác động của AI đối với nghề nghiệp tương lai. Chẳng hạn, ngành nghề đó có bị AI thay thế hay không? Hay nếu có hiểu biết về AI thì bản thân có lợi thế như thế nào trong quá trình làm việc?

Nhóm ngành đầu tiên đang thu hút sự quan tâm lớn của thí sinh là các ngành liên quan đến công nghệ AI, công nghệ vật liệu, công nghệ thiết kế thông minh, công nghệ bán dẫn, tự động hóa,... Đáng chú ý, một số ngành trước đây khá khó tuyển như kỹ thuật cơ khí, hệ thống cơ điện tử thông minh, công nghệ chế tạo máy,... hiện đã thu hút học sinh hơn nhờ sự phát triển của AI và công nghệ số.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ 4.0 và AI cũng đang làm mờ dần ranh giới giữa các lĩnh vực. Xu hướng liên ngành vì thế ngày càng rõ nét và được nhiều thí sinh quan tâm. Liên ngành ở đây có thể là sự kết hợp giữa ngành kỹ thuật với khoa học dữ liệu và AI; giữa khoa học sức khỏe với công nghệ dữ liệu; hay giữa kinh tế, tài chính với công nghệ số. Một số lĩnh vực đang được học sinh quan tâm như truyền thông đa phương tiện, hệ thống thông tin quản lý, kỹ thuật xét nghiệm hình ảnh, khoa học y sinh, công nghệ tài chính, kinh tế số hay logistics số,... Đây đều là những ngành có sự giao thoa giữa các lĩnh vực tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế, sức khỏe với AI và khoa học dữ liệu, có tốc độ phát triển rất nhanh trong thời gian gần đây.

Một điểm đáng chú ý khác là sự quan tâm ngày càng lớn của học sinh đối với các ngành mang tính định hướng, sáng tạo. Rõ ràng là dù AI có thể tạo ra lượng dữ liệu lớn và nhiều phiên bản sản phẩm khác nhau, song những lĩnh vực liên quan đến tâm lý, sáng tạo vẫn đòi hỏi vai trò định hướng của con người. Đây là những lĩnh vực mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn, bởi AI về bản chất vẫn chỉ là công cụ hỗ trợ.

Ngoài ra, nhóm ngành Luật cũng đang có xu hướng tăng sức hút trong bối cảnh AI phát triển mạnh. Khi công nghệ ngày càng phát triển, nhiều vấn đề liên quan đến trách nhiệm pháp lý, quyền sở hữu, vai trò của con người trong quá trình tạo ra sản phẩm bằng AI, ranh giới giữa sáng tạo và sử dụng công cụ sẽ cần được làm rõ hơn. Chính vì vậy, các ngành như Luật doanh nghiệp, Luật kinh tế hay Luật văn hóa đang được thí sinh quan tâm hơn.

- Theo ông, thí sinh cần chuẩn bị điều gì trước khi đặt nguyện vọng để tránh chọn sai ngành trong bối cảnh nghề nghiệp thay đổi nhanh bởi AI hiện nay?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Tôi muốn chia sẻ với thí sinh và phụ huynh rằng trong cuộc sống luôn có nhiều sự thay đổi. Chúng ta không nên quá lo lắng, xem việc lựa chọn ngành nghề như một “sự đặt cược” cho cả cuộc đời mình. Hiện rất nhiều ngành nghề đang có xu hướng thay đổi, và ngay cả sở thích hay định hướng của mỗi người cũng có thể thay đổi theo thời gian. Do đó, điều quan trọng nhất là thí sinh phải thật bình tĩnh trước lựa chọn của mình và đừng nghĩ rằng chọn đúng hay chọn sai sẽ là câu chuyện không thể làm lại.

Hiện nay, mạng xã hội có rất nhiều thông tin về các ngành nghề, xu hướng việc làm. Thậm chí nhiều bạn trẻ còn lựa chọn ngành học theo các xu hướng trên TikTok. Điều đó không hoàn toàn sai, tuy nhiên với lượng lớn thông tin như vậy thì chúng ta cần lựa chọn một cách thông minh và phù hợp.

Theo tôi, đầu tiên thí sinh hãy lựa chọn ngành học phù hợp với năng lực của mình. Năng lực rất quan trọng, bởi nếu lựa chọn một ngành “hot” nhưng năng lực của mình không phù hợp thì sẽ rất khó theo đuổi lâu dài.

Thứ hai là sở thích. Khi lựa chọn được ngành vừa phù hợp với năng lực vừa đúng với sở thích, các em sẽ có động lực để vượt qua khó khăn trong quá trình học tập và làm việc sau này. Ngược lại, nếu chỉ chạy theo xu hướng, theo các “trend” nhưng bản thân không thực sự yêu thích thì khi gặp áp lực rất dễ nản lòng.

Yếu tố thứ ba mà thí sinh cần quan tâm là nhu cầu phát triển của xã hội. Có những lĩnh vực như STEM vốn được xem là khó, nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong quá trình phát triển đất nước. Đôi khi con đường thành công lại là con đường không quá đông người lựa chọn. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, vượt qua bẫy thu nhập trung bình, những ngành liên quan đến khoa học cơ bản, kỹ thuật, STEM rất quan trọng.

Như vậy, tôi mong các em có thể lựa chọn những ngành vừa phù hợp với năng lực, sở thích cá nhân, vừa đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội trong tương lai. Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng thí sinh không nên quá lo lắng về việc “nếu chọn sai ngành thì sao”. Bởi trong bối cảnh AI phát triển mạnh như hiện nay, ranh giới giữa các ngành nghề đã thay đổi rất nhiều. Các em hãy xây dựng được năng lực cốt lõi cho bản thân, như khả năng tự học, tư duy phản biện, kỹ năng trình bày, năng lực thuyết phục,... Đây là những giá trị lâu dài giúp chúng ta có thể phát triển trong nhiều môi trường nghề nghiệp khác nhau.

Cuối cùng, các em hãy mạnh dạn đặt ngành học, trường học mà bản thân thực sự yêu thích và cảm thấy phù hợp nhất lên nguyện vọng 1. Hệ thống xét tuyển của Bộ GD-ĐT luôn ưu tiên để thí sinh có cơ hội trúng tuyển vào ngành phù hợp nhất. Vì vậy, các em hãy tự tin với lựa chọn của mình.

Có nên chọn ngành theo các “trend” trên mạng xã hội?

- Hiện nay, mạng xã hội xuất hiện những thông tin như: ngành này sắp bị AI thay thế, ngành kia sẽ là xu hướng của tương lai,... dẫn đến nhiều thí sinh đưa ra quyết định lựa chọn ngành học dựa vào những "trend" trên mạng xã hội. Theo ông, đâu sẽ là rủi ro nếu thí sinh chưa tìm hiểu kỹ mà chỉ lựa chọn ngành học theo các "trend" này?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Nhiều thí sinh dễ bị nhầm lẫn khi lựa chọn ngành, bởi có những lĩnh vực xã hội rất cần nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện nhiều trên báo chí, truyền thông. Tôi cho rằng điều quan trọng là từ phía phụ huynh, nhà trường đến các cơ quan truyền thông cần có sự định hướng để học sinh tiếp cận thông tin một cách đầy đủ.

Những ngành nghề ít được nhắc tới không đồng nghĩa với việc ngành đó không quan trọng. Điều cốt lõi là ngành học có phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng của người học hay không. Ngược lại, có những lĩnh vực được nhắc đến nhiều, nhưng chưa chắc phù hợp với thí sinh. Vì vậy, các em không nên chọn ngành chỉ vì xu hướng hay mức độ “phủ sóng truyền thông”.

Tôi cũng muốn lưu ý tới tính liên ngành đang ngày càng trở nên rõ nét trong thị trường lao động hiện nay. Chúng ta không nên xem việc lựa chọn ngành học như một “sự đánh cược”, bởi giá trị cốt lõi quyết định thành công nằm ở phẩm chất và kỹ năng của mỗi cá nhân. Nhiều khảo sát cho thấy, khoảng 85% thành công trong công việc đến từ kỹ năng, thái độ và năng lực thích ứng, trong khi yếu tố chuyên môn chỉ chiếm khoảng 15%.

Ngay cả khi bạn cảm thấy mình chọn chưa đúng ngành học, nhưng nếu đã có kỹ năng tốt, thái độ tốt, có tư duy học tập, tư duy phản biện, kỹ năng trình bày và tư duy dữ liệu, thì việc chuyển sang một lĩnh vực gần không hề khó. Bởi phần quan trọng nhất - chiếm tới 85% thành công chính là những năng lực này, còn kiến thức chuyên môn của từng ngành chỉ là một phần nhỏ, nhất là khi ranh giới giữa các ngành nghề hiện nay ngày càng thu hẹp.

Như đã nhấn mạnh, tôi nghĩ thí sinh không nên quá căng thẳng hay áp lực về việc chọn đúng hay sai ngành. Điều quan trọng hơn là học tập nghiêm túc, chủ động tích lũy trải nghiệm, kiến thức, kỹ năng trong quá trình học tập. Trong bối cảnh xã hội luôn thay đổi, năng lực tự thân và khả năng thích ứng mới là yếu tố quyết định giúp mỗi người đứng vững trước những biến động của thị trường lao động.

Xây dựng hệ sinh thái đào tạo toàn diện, đặt trọng tâm vào phát triển kỹ năng và trải nghiệm thực tiễn

- Được biết, Đại học Phenikaa là một trong những cơ sở giáo dục đại học được nhắc tới khá nhiều trong các lĩnh vực AI, công nghệ, tự động hóa và đặc biệt là thiết kế vi mạch bán dẫn. Theo thông tin tuyển sinh mới nhất, năm 2026 nhà trường dự kiến tuyển gần 15.000 chỉ tiêu với khoảng 84 ngành/chương trình đào tạo và 5 phương thức xét tuyển. Ông có thể chia sẻ rõ hơn, những ngành học nào đang được xem là mũi nhọn của nhà trường trong kỷ nguyên AI? Những ngành mới nào đang thu hút sự quan tâm lớn từ thí sinh?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Khi một trường đại học mở ngành mới, không riêng Đại học Phenikaa mà các cơ sở đào tạo nói chung, đều phải dựa trên nhu cầu phát triển của xã hội trong trung và dài hạn, không chỉ nhìn trong 1 - 2 năm mà phải tính tới định hướng phát triển 5 - 10 năm của đất nước và thị trường lao động. Đồng thời, việc mở ngành cũng phải phù hợp với năng lực đào tạo của nhà trường, từ cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên cho tới khả năng mang lại giá trị thực sự cho người học. Thực tế, nhiều học sinh thường băn khoăn rằng ngành mới liệu có phù hợp với bản thân, hay có mang tới cơ hội việc làm rộng mở hay không. Tôi muốn nhắn nhủ các em rằng, nếu thấy ngành học mới đó phù hợp với năng lực và sở thích của bản thân thì hãy mạnh dạn lựa chọn, bởi khi các trường quyết định mở ngành cũng đã phải tính toán rất kỹ các yếu tố nói trên.

Với sự phát triển của công nghệ 4.0 và AI hiện nay, Đại học Phenikaa tập trung vào một số nhóm ngành trọng điểm. Thứ nhất là nhóm ngành công nghệ, kỹ thuật như tự động hóa, công nghệ bán dẫn, công nghệ vật liệu hay hệ thống thiết kế thông minh,...

Nhóm thứ hai là các ngành mang tính liên ngành. Ví dụ như hệ thống thông tin quản lý - lựa chọn phù hợp với những bạn vừa yêu thích công nghệ thông tin, dữ liệu, vừa quan tâm tới kinh tế và quản trị. Bởi hiện nay AI và khoa học dữ liệu đang được ứng dụng trong hầu hết lĩnh vực khác nhau nên cơ hội phát triển của nhóm liên ngành là rất lớn.

Nhóm thứ ba chính là khối ngành cơ bản. Chúng ta thấy AI phát triển mạnh, nhưng AI không tự nhiên xuất hiện mà vẫn phải dựa trên những nguyên lý nền tảng của Toán học, Vật lý, Hóa học và các khoa học cơ bản khác. Nếu muốn thiết kế, phát triển, ứng dụng các công nghệ AI mới thì nền tảng khoa học cơ bản là vô cùng quan trọng. Chính vì vậy, năm nay Đại học Phenikaa mở thêm các ngành liên quan đến Toán cơ bản, Toán ứng dụng. Hay ngành Thiên văn học là lĩnh vực mà nhiều học sinh có thể cảm thấy khá xa vời, nhưng trên thực tế lại có giá trị nền tảng và có nhiều ứng dụng quan trọng. Đây là một lĩnh vực các bạn học sinh nên quan tâm trong thời gian tới.

Ngoài ra, nhà trường cũng mở rộng các ngành kết hợp giữa khối ngành về cơ sở dữ liệu cùng khối ngành về khoa học sức khỏe, như khoa học vi sinh, kỹ thuật xét nghiệm hình ảnh hay các lĩnh vực ứng dụng hệ thống thiết kế thông minh trong cơ khí. Với sự hỗ trợ của AI, những ngành học này sẽ có nhiều tiềm năng đóng góp cho sự phát triển chung của xã hội.

Về lợi thế cạnh tranh của sinh viên Phenikaa, chúng tôi luôn đặt trọng tâm vào việc phát triển kỹ năng và trải nghiệm thực tiễn cho sinh viên. Đặc biệt với các ngành kỹ thuật, chúng tôi đã xây dựng hệ sinh thái đào tạo khá toàn diện. Ví dụ, với những sinh viên theo học thiết kế vi mạch hay thiết kế chip, chúng tôi đầu tư những cơ sở thí nghiệm hiện đại như hệ thống ảo hóa chip Zebu Server 4 và Zebu Server 5, là những hệ thống rất mới, hiện đại trong khu vực Đông Nam Á, giúp sinh viên có điều kiện thực hành tốt.

Bên cạnh đó, nhà trường cũng phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp và khởi nghiệp. Chúng tôi cho rằng tinh thần khởi nghiệp cần được hình thành từ sớm, ngay từ khi các bạn còn là học sinh phổ thông đến sinh viên đại học. Trong hệ sinh thái của Phenikaa có những công ty, doanh nghiệp đang phát triển các sản phẩm ứng dụng như xe điện, hệ thống robot hay hệ thống nhận diện biển số xe…, tạo điều kiện để sinh viên được trực tiếp tham gia trải nghiệm, sử dụng và tiếp cận môi trường làm việc thực tế.

Ngoài ra, với hệ thống Bệnh viện Đại học Phenikaa, sinh viên còn có cơ hội tiếp cận ứng dụng AI trong xử lý dữ liệu, quản lý hồ sơ bệnh án và các công nghệ y tế hiện đại. Điều quan trọng nhất mà nhà trường hướng tới là tạo ra môi trường giúp sinh viên rèn luyện những kỹ năng mà AI khó có thể thay thế, như khả năng tự học, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và thích ứng với sự thay đổi. Đây cũng chính là một trong những thế mạnh của Đại học Phenikaa hiện nay.

- AI đang khiến ranh giới giữa các ngành nghề ngày càng mờ đi. Vậy Đại học Phenikaa đang xây dựng mô hình đào tạo như thế nào để sinh viên không chỉ học một chuyên ngành, mà còn có tư duy liên ngành, kỹ năng công nghệ và khả năng học tập suốt đời, thưa ông?

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh: Một xu hướng rất rõ của các đại học hiện nay là nâng cao trải nghiệm thực tế cho sinh viên. Tại Đại học Phenikaa, chúng tôi triển khai môn học “Nhập môn AI” dành cho sinh viên năm nhất ở tất cả khối ngành, từ kỹ thuật, kinh tế, khoa học xã hội, ngôn ngữ cho đến khoa học sức khỏe, giúp các em có kiến thức nền tảng về AI ngay từ đầu.

Bên cạnh đó, để tăng trải nghiệm thực tế và phát triển kỹ năng cho sinh viên, chúng tôi thường đưa ra những môn đồ án liên ngành. Thực tế cho thấy, nếu chỉ học tập hay làm việc trong phạm vi một chuyên ngành riêng lẻ thì rất khó tạo ra những sản phẩm có tính ứng dụng cao. Một doanh nghiệp muốn phát triển không chỉ cần đội ngũ kỹ thuật mà còn cần nhân sự về marketing, tài chính, ngôn ngữ, quản trị hay phát triển thị trường. Chính vì vậy, nhà trường khuyến khích và yêu cầu sinh viên tham gia các nhóm đồ án có thành viên đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau. Qua quá trình đó, sinh viên các ngành kỹ thuật, khoa học sức khỏe có thể học hỏi thêm về marketing hay ngôn ngữ và ngược lại. Tính liên ngành hiện nay là yếu tố rất quan trọng và chúng tôi muốn sinh viên hình thành được năng lực đó ngay trong quá trình học tập.

Không chỉ tiếp cận kiến thức liên ngành, khi làm việc theo nhóm, sinh viên còn được rèn luyện các kỹ năng về teamwork, tư duy phản biện, khả năng trao đổi và phối hợp với những người có chuyên môn khác nhau. Đây đều là những kỹ năng quan trọng trong môi trường làm việc hiện đại.

Ngoài ra, một yếu tố khác mà chúng tôi đặc biệt quan tâm là tạo môi trường để sinh viên phát triển ngoài giờ học chính khóa. Trên thực tế, thời lượng học trên lớp dù nhiều cũng không thể mang lại toàn bộ trải nghiệm cần thiết. Vì vậy, Đại học Phenikaa tạo điều kiện để sinh viên tham gia các câu lạc bộ như về khởi nghiệp, lãnh đạo, STEM, robot… Đây không chỉ là sân chơi ngoài giờ học trên lớp, mà còn là môi trường để sinh viên các khoa, các ngành gặp gỡ, cùng tham gia các dự án mình yêu thích. Thông qua các hoạt động đó, sinh viên có thêm cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác liên ngành, khả năng làm việc nhóm cũng như mở rộng hiểu biết ngoài lĩnh vực chuyên môn của mình.

- Trân trọng cảm ơn ông đã chia sẻ!