Chọn đúng con đường

      Vị quan duy nhất được phong Thượng thượng đẳng tôn thần?
      Theo phả họ Lại, Lại Thế Vinh hiệu Phúc Uyên, quê cũ ở làng Quang Lãng huyện Tống Sơn xứ Thanh Hoa (nay thuộc xã Hà Dương, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa), dòng dõi Thái thú Lại Tiên quận Giao Chỉ - là con trưởng Thái Bảo Nhân quận công Lại Thế Tưởng, thân phụ Phúc quận công Lại Thế Mĩ, anh trai Lương quận Công Lại Thế Đạt và Chính phi của Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm, bác ruột Thái tể Khiêm quốc công Lại Thế Khanh.
      Lại Thế Vinh không phò nhà Hậu Lê, được phong tước Hòa Trung hầu. Năm Đinh Hợi (1527), tập đoàn phong kiến quyền thần do Mạc Đăng Dung đứng đầu đã phế truất triều đình hậu Lê, rồi cai quản cả vùng Bắc bộ ngày nay, thiết lập nên triều đình nhà Mạc (sử gọi là Bắc Triều). Để củng cố địa vị của mình, Mạc Đăng Dung đã thỏa hiệp với nhà Minh bên Tàu, nhưng sỹ phu trong nước và các cựu thần nhà Lê vẫn tưởng nhớ và tìm cách khôi phục nhà Lê. Với khẩu hiệu “phù Lê diệt Mạc”, họ đã tập hợp quanh vùng Thanh Hoa thành một lực lượng chống Mạc mà nòng cốt là các tướng: Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm, Trịnh Công Năng, Lại Thế Vinh.         
      Năm Kỷ Sửu (1529), Lại Thế Vinh chịu trách nhiệm liên hệ với nước Ai Lao, được vua Xạ Đẩu cho mượn đất Sầm Châu (nay là đất Sầm Nưa của Lào) làm căn cứ trú chân, rồi cùng với Nguyễn Kim chuẩn bị lực lượng, lo việc khởi binh khôi phục nhà Lê.      
      Năm Quý Tỵ (1533), lực lượng chống Mạc đứng đầu là Nguyễn Kim tôn lập Thái tử Duy Ninh lên ngôi vua tại nước Ai Lao. Lại Thế Vinh được lệnh đem quân từ Sầm Châu theo dòng sông Chu về giải phóng huyện Lôi Dương (Thọ Xuân, Thanh Hóa ngày nay), đắp lũy Vạn Lại, dựng tạm cung điện để rước vua về nước. Đó là vua Trang Tông nhà Lê Trung Hưng (sử gọi là Nam Triều). Từ đấy hào kiệt miền Tây phần nhiều tìm về quy phục. Vua Trang Tông tôn Nguyễn Kim làm trụ cột của phong trào “phù Lê diệt Mạc”.       
      Năm Kỷ Hợi (1539), vua phong cho Trịnh Kiểm làm Dực quận công, Trịnh Công Năng là Tuyên quận công, Lại Thế Vinh làm Hòa quận công, ban cho mỗi người một quả ấn tướng quân, giao cho đem quân bản bộ đi bình định các địa phương. 
      Năm Canh Ngọ (1570), Thái sư Trịnh Kiểm mất, vua Lê Anh Tông phong Lại Thế Vinh làm Thái sư Dương quốc công và trao binh quyền cho con trưởng của Trịnh Kiểm là Trịnh Cối thống lĩnh binh mã lo việc đánh dẹp quân Mạc. Trịnh Cối nắm binh quyền được sáu tháng thì bị em khác mẹ là Trịnh Tùng bày mưu hãm hại, phải đem Lại Thế Mĩ cùng với một số tướng sỹ chạy sang phía Bắc Triều. Vua Lê bèn phong cho Trịnh Tùng cầm quân đánh Mạc. Từ đó, quân Mạc đánh Thanh Hoa lần nào cũng thua to, đánh mãi không được phải rút quân về. Trịnh Tùng lại mở các cuộc tấn công ra Bắc, sau hơn 10 năm giao chiến liên tục, cuối cùng đánh bại quân Mạc, khôi phục kinh thành Thăng Long (1595). Rồi tổ chức bộ máy cai trị theo quy mô của bậc đế vương với phủ Chúa bên cạnh vua Lê, bắt đầu thời kỳ sử gọi là thời kỳ “vua Lê chúa Trịnh”. 
      Năm sau, Mậu Dần (1578) đời Lê Thế Tông niên hiệu Quang Hưng thứ nhất, Lại Thế Vinh trút hơi thở cuối cùng. Được vua truy tặng Thái tể Trang quốc công, ban tên thụy là Văn Hiến. Sau được ban sắc phong Lại Đại Vương Thượng Thượng đẳng thần. Hiện trong Tộc Miếu, đồng thời cũng là Nhà thờ tổ họ Lại tại Thượng Hữu Nam Định, còn lưu giữ được một hòm sắc cổ và bộ thần chủ trên đề: “Hoàng thủy tổ Lại Đại Vương Thế Vinh Thượng thượng đẳng thần vị”.      
      Ngày hóa của ngài là 10 tháng 10 năm Mậu Dần (1578). Theo gia phả họ Lại ở Nghĩa Đô và Tống Sơn huyện Quang Lãng thì họ này có nhiều người hiển đạt công hầu khanh tướng mà nguồn gốc từ viễn tổ Lại Tiên làm Thái thú Giao Châu (cách nay đã trên 1.800 năm), rồi con cháu kế tục có tới 18 Quận công...
      Xứng đáng được vinh danh
      Gs Đinh Xuân Lâm, ĐH Quốc Gia Hà Nội, người cũng đã dày công nghiên cứu, tìm hiểu về danh nhân Lại Thế Vinh bày tỏ quan điểm: “Tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp của Thái sư Lại Thế Vinh điều dễ nhận thấy là ông sống và hoạt động trong một thời kỳ đầy biến động của lịch sử dân tộc. Chính thời thế đó, đã tạo ra người anh hùng. Ông đã gắn bó với sự nghiệp Trung Hưng của nhà Lê ngay từ những buổi đầu bôn ba trên đất Ai Lao và đã trở thành một danh tướng trong sự nghiệp “phù Lê diệt giặc”.
      Điều thống nhất trong cách đánh giá đó là sự nghiệp của Thái sư Lại Thế Vinh được đặt cơ sở trên nền tảng một tinh thần yêu nước và thương dân sâu sắc. Chính tinh thần yêu nước, thương dân ấy đã có tác dụng soi đường chỉ lối cho Thái sư Lại Thế Vinh để trong sự hỗn loạn của thời thế đã biết chọn đúng con đường chính nghĩa. Ông dồn sức vào sự nghiệp chính thống của nhà Lê để sau khi góp phần hoàn thành sự nghiệp “phù Lê diệt giặc” đã không đi tới hành động lật đổ nhà Lê mà sẵn sàng chấp nhận sự tồn tại của họ Trịnh bên cạnh nhà Lê vì nhận thấy như vậy là có lợi cho sự ổn định và phát triển lâu dài của đất nước.
      Tên tuổi của Lại Thế Vinh, sự cống hiến hy sinh của ông cho đất nước và nhân dân còn ghi rõ trong các sách sử nước nhà (Lê quý dật sử, Việt sử cương mục tiết yếu, Việt sử lược, Việt sử thông giám cương mục, Bình Tây thực lục) và ở trong Tộc Miếu do con cháu họ Lại ở Thượng Hữu trông coi là chính vẫn còn lưu giữ được một hòm sắc và một bộ thần chủ đề: Hoàng thủy tổ Lại Đại vương Thế Vinh Thượng Thượng đẳng - Thần vị và đôi câu đối, tạm dịch: Tiên công ta phụng Bắc đế cử sang, từ Kinh Châu đến Quang Lãng, đến Ban Liêu, hai mươi sáu tướng quân ngời quốc sử/ Họ Lại nhà tại Nam Bang trú ngụ, tự Thiếu đế chí Hiển tổ, chí Hiển khảo, mấy trăm năm dòng dõi rạng gia phong”.