Chiến lược “3 chữ i” cho ngành công nghiệp tàu thủy Việt Nam

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), các nền kinh tế đang phát triển rất dễ rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” nếu chỉ phụ thuộc dài hạn vào các yếu tố đầu vào truyền thống: thâm dụng vốn cơ bản, khai thác tài nguyên thô và nhân công giá rẻ. Để vượt qua rào cản này, WB khuyến nghị một công thức chiến lược kinh tế theo ba nấc thang: Investment (Đầu tư); Infusion (Tiếp thu công nghệ); Innovation (Đổi mới sáng tạo). Nền kinh tế cần chuyển dần từ mô hình “1i” (dựa vào vốn) sang “2i” (vốn kết hợp hấp thụ công nghệ), trước khi hoàn thiện mô hình “3i” toàn diện để tự chủ sáng tạo giá trị thặng dư cao.

Với hơn 3.260km bờ biển nằm trên tuyến hàng hải quốc tế huyết mạch, công nghiệp tàu thủy (bao gồm đóng mới, sửa chữa và công nghiệp phụ trợ) là ngành công nghiệp nền tảng của chiến lược kinh tế biển Việt Nam. Tuy nhiên, sau nhiều năm tái cơ cấu, ngành công nghiệp tàu thủy vẫn gặp với những lực cản lớn như thâm dụng lao động, nặng tính gia công vỏ thép, phụ thuộc vật tư ngoại nhập và tỷ lệ nội địa hóa còn rất thấp.

Trước sức ép chuyển dịch năng lượng xanh của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) với các tiêu chuẩn khắt khe về giảm phát thải, sử dụng nhiên liệu kép… việc áp dụng mô hình 3i là đòi hỏi sống còn để ngành tàu thủy thoát khỏi phân khúc gia công giá trị thấp và nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp.

Chữ “I” thứ nhất - Investment: Đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật

Bài học từ các giai đoạn trước cho thấy đầu tư dàn trải theo chiều rộng sẽ dẫn đến phân tán nguồn lực và lãng phí. Trong giai đoạn mới, chữ "i" đầu tiên đòi hỏi cần tập trung nguồn lực, có trọng tâm, trọng điểm vào hạ tầng kỹ thuật, cụm liên kết ngành và cơ chế vốn bền vững như sau:

Hạ tầng đóng mới và sửa chữa hiện đại: nâng cấp ụ khô, triền đà siêu trọng, cẩu cổng và dây chuyền cắt đột dập tự động CNC phục vụ lắp ráp các phân tổng đoạn lớn. Trong mảng sửa chữa, đầu tư trạm làm sạch thân tàu bằng robot phun nước áp lực cao thay cho bắn cát, cùng hệ thống xử lý chất thải theo Công ước Hong Kong về tái chế tàu an toàn và thân thiện với môi trường.

Xây dựng cụm công nghiệp phụ trợ: quy hoạch các khu công nghiệp phụ trợ nghi khí thiết bị, máy móc hàng hải và vật liệu hợp kim/composite… giúp rút ngắn chuỗi cung ứng vật tư nội địa.

Cơ chế bảo lãnh tài chính và FDI chọn lọc: hoàn thiện cơ chế bảo lãnh đóng tàu qua các ngân hàng lớn để hỗ trợ nhà máy ký kết hợp đồng xuất khẩu; thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lĩnh vực đóng tàu chất lượng cao gắn với chuyển giao công nghệ.

Đào tạo nhân lực chuẩn quốc tế: đào tạo bài bản thợ hàn công nghệ cao đạt chứng chỉ đăng kiểm quốc tế (DNV, ABS, NK, Lloyd's) và kỹ sư thiết kế kết cấu, máy tàu thủy theo chuẩn mực toàn cầu.

Chữ "i" thứ hai - Infusion: Hấp thụ công nghệ mới

Khi đã có bệ phóng đầu tư, quốc gia cần bước lên nấc thang 2i (Investment + Infusion) nhằm hấp thụ tri thức quản trị và công nghệ tiên tiến từ thế giới.

Tiếp thu thiết kế và phương pháp thi công hiện đại: mua bản quyền mẫu tàu cơ sở, nhận chuyển giao các phần mềm thiết kế chuyên dụng; áp dụng phương pháp thi công phân tổng đoạn nâng cao và trang bị trên đà để rút ngắn ngày công.

Tiếp nhận công nghệ xanh trong hoán cải: tiếp thu kỹ thuật lắp đặt hệ thống xử lý nước dằn tàu, hệ thống lọc khí thải và quy trình hoán cải động cơ dùng nhiên liệu kép…

Nội địa hóa chuỗi phụ trợ: tiếp nhận quy trình sản xuất van biển, nắp hầm hàng, hệ thống tời neo, cáp điện chuyên dụng và nội thất chống cháy đạt chuẩn đăng kiểm…v.v, tránh bẫy gia công thuần túy.

Chữ "i" thứ ba - Innovation: Tự chủ giải pháp và giá trị thặng dư cao

Chuyển sang mô hình 3i toàn diện (Investment + Infusion + Innovation) là điều kiện để công nghiệp tàu thủy bứt phá khỏi vị thế người làm thuê.

Nhà máy đóng tàu thông minh: ứng dụng mô hình kỹ thuật số để mô phỏng quy trình đóng mới và vận hành; tích hợp robot hàn tự động tại các khoang hẹp và sử dụng AI, thiết bị bay không người lái để kiểm tra không phá hủy kết cấu vỏ tàu.

Nghiên cứu phát triển tàu chuyên dụng thế hệ mới: tự chủ tính toán thủy động lực học để tối ưu hóa tuyến hình thân tàu, giảm lực cản và phát thải; nghiên cứu thiết kế các dòng tàu phục vụ kinh tế biển xanh như tàu dịch vụ điện gió ngoài khơi, tàu kéo hybrid/điện…

Bảo trì: phát triển giải pháp chẩn đoán kỹ thuật từ xa qua cảm biến IoT trước khi tàu cập cảng, giúp rút ngắn tối đa thời gian nằm ụ cho chủ tàu.

Vật liệu và phần mềm: sáng chế các dòng sơn chống hà sinh thái giảm ma sát, vật liệu composite siêu nhẹ và phát triển phần mềm quản lý năng lượng trên tàu.

Chữ “i” thứ tư - Implementation: Tổ chức thực hiện

Mô hình 3i chỉ tạo ra giá trị thực tế khi gắn với chữ "i" then chốt thứ tư: Implementation (tổ chức thực hiện), giải quyết điểm nghẽn thiếu đồng bộ giữa cơ chế và triển khai. Để cụ thể hóa mô hình 3i, cần hai đòn bẩy trọng tâm:

Cơ chế tín dụng và thị trường trong nước: nhà nước hoàn thiện khung pháp lý bảo lãnh hoàn trả, ưu đãi thuế nhập khẩu linh kiện phục vụ công nghiệp phụ trợ; ưu tiên đặt hàng đóng mới tàu công vụ, tàu cứu hộ và vận tải ven biển tại các nhà máy đóng tàu nội địa.

Liên minh "Chủ tàu - nhà máy đóng tàu": xây dựng cơ chế liên kết chuỗi giá trị để chủ tàu trong nước ưu tiên đóng và sửa chữa tàu tại nhà máy trong nước, tạo đầu ra ổn định kích thích hệ sinh thái cơ khí hàng hải phát triển.

Công nghiệp tàu thủy là thước đo năng lực cơ khí chế tạo và nội lực kinh tế biển của một quốc gia. Thực thi đồng bộ chiến lược 3i: đầu tư trọng tâm; tiếp thu chuẩn mực; đổi mới sáng tạo sẽ giúp ngành tàu thủy Việt Nam rũ bỏ chiếc áo gia công, vươn lên nấc thang giá trị cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu, góp phần đưa đất nước vượt qua bẫy thu nhập trung bình và trở thành quốc gia biển thịnh vượng vào năm 2045.