Chấm dứt lựa chọn giới tính thai nhi, hướng tới một xã hội bình đẳng và tiến bộ

Khó phát hiện, thu thập chứng cứ vi phạm

Theo thông tin Cục Thống kê, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam năm 2025 là 110 trẻ trai/100 trẻ gái (Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình thời điểm 01/4/2026, công bố tháng 8/2026), vẫn cao hơn mức cân bằng tự nhiên trong khoảng 104 - 106 trẻ trai/100 trẻ gái. Nguyên nhân dẫn tới tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh xuất phát từ tâm lý ưa thích con trai còn tồn tại trong một bộ phận người dân kết hợp với sự lạm dụng tiến bộ khoa học, công nghệ trong lĩnh vực y học (siêu âm, chẩn đoán trước sinh); nhận thức chưa đúng về hậu quả của mất cân bằng giới tính khi sinh cũng như chính sách an sinh xã hội cho người cao tuổi chưa đảm bảo…

Để ngăn chặn tình trạng này, ngành y tế đã triển khai các hoạt động tuyên truyền, cam kết chuyên môn, thanh tra, kiểm tra tại cơ sở y tế, cơ sở chẩn đoán hình ảnh, phòng khám sản khoa, cơ sở kinh doanh xuất bản phẩm và trên môi trường mạng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc phát hiện, xử lý còn nhiều khó khăn. Trong giai đoạn 2016 - 2025, Bộ Y tế đã tổ chức 17 cuộc thanh tra và 10 cuộc kiểm tra đối với cơ sở y tế, hoạt động xuất bản và môi trường mạng. Qua đó, phát hiện 40 đầu sách có nội dung tuyên truyền, hướng dẫn phương pháp lựa chọn giới tính thai nhi; lập biên bản thu giữ và yêu cầu cam kết không tái phạm. Trong số này, 30 xuất bản phẩm được nhà xuất bản quyết định dừng phát hành hoặc thu hồi; 2 xuất bản phẩm được cam kết thu hồi; 4 sách in lậu, mượn danh và 4 sách chưa đủ điều kiện xác minh.

Trên môi trường mạng, cơ quan chức năng phát hiện nhiều bài viết, video tư vấn sinh con theo ý muốn, hỗ trợ lựa chọn giới tính thai nhi trên trang cá nhân, Facebook và website bệnh viện. Bộ Y tế yêu cầu 20 đơn vị vi phạm gỡ bỏ nội dung; đề nghị bộ ngành có liên quan phối hợp thanh tra, kiểm tra và xử lý các hành vi đăng tải thông tin vi phạm trên các phương tiện thông tin, mạng xã hội và môi trường Internet.

Tại địa phương, hoạt động kiểm tra, giám sát được thực hiện đối với 1.777 cơ sở cung cấp dịch vụ siêu âm, phá thai và kinh doanh văn hóa phẩm; kịp thời xử lý vi phạm tại địa phương. Báo cáo của các tỉnh, thành phố ghi nhận hơn 50 vụ vi phạm bị xử lý trong 10 năm, chủ yếu liên quan đến lưu hành ấn phẩm cấm xuất bản hoặc quảng cáo.

Mặc dù pháp luật đã quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức, việc phát hiện hành vi chẩn đoán, tiết lộ giới tính thai nhi tại các cơ sở y tế vẫn gặp nhiều khó khăn do tính chất tinh vi của hành vi này. Các kỹ thuật ngày càng dễ tiếp cận đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ mục đích sử dụng, ngăn ngừa lợi dụng dịch vụ y tế để lựa chọn giới tính thai nhi. Trong khi, thông tin quảng cáo, tư vấn sinh con theo ý muốn tiếp tục lan truyền nhanh trên mạng. Lực lượng kiểm tra chuyên ngành còn mỏng, hoạt động kiêm nhiệm, ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm tra. Đây là những khó khăn cần được giải quyết để nâng cao khả năng phát hiện và xử lý vi phạm.

Tăng trách nhiệm của cơ sở y tế, kiểm soát thông tin quảng cáo

Từ thực tiễn triển khai, yêu cầu đặt ra là tăng cường kiểm soát hoạt động cung cấp dịch vụ và thông tin hướng dẫn, quảng cáo lựa chọn giới tính thai nhi. Theo Bộ Y tế, 97% xã, phường đã tổ chức tuyên truyền, phổ biến quy định pháp luật cấm lựa chọn giới tính thai nhi. Các địa phương tổ chức cho cơ sở y tế công lập và tư nhân, bao gồm phòng khám sản phụ khoa, cơ sở siêu âm, ký cam kết thực hiện nghiêm quy định về không tuyên truyền, phổ biến, tư vấn phương pháp để có được giới tính thai nhi theo ý muốn, không chẩn đoán, tiết lộ, xác định, lựa chọn giới tính thai nhi, loại bỏ thai nhi vì lý do lựa chọn giới tính và không phá thai vì mục đích lựa chọn giới tính.

Tuy nhiên, để cam kết được thực hiện nghiêm túc, cần gắn với kiểm tra và trách nhiệm cụ thể của cơ sở cá nhân hành nghề, cung cấp dịch vụ. Trên cơ sở những yêu cầu từ thực tiễn, Luật Dân số số 113/2025/QH15 đã tạo hành lang pháp lý để giải quyết các vấn đề, trong đó có mất cân bằng giới tính khi sinh. Luật được ban hành ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.

Trong đó, Khoản 3 Điều 6 nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi, trừ trường hợp do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định để phục vụ chẩn đoán và điều trị các bệnh liên quan đến giới tính. Điều 15 quy định đình chỉ hành nghề khám bệnh, chữa bệnh đối với người có hành vi thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi để phá thai. Việc đình chỉ hành nghề được thực hiện theo quy định của pháp luật về khám bệnh, chữa bệnh.

Quy định này đặt ra trách nhiệm trực tiếp của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong việc tuân thủ quy định của pháp luật về nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Về tác động kinh tế-xã hội, việc thực hiện chính sách góp phần hạn chế các chi phí phát sinh từ hành vi lựa chọn giới tính thai nhi, tạo điều kiện để gia đình dành nguồn lực cho phát triển kinh tế, tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế, an sinh xã hội, giảm phá thai, dự phòng vô sinh, cải thiện sức khỏe bà mẹ, trẻ em, xây dựng gia đình bình đẳng, hạnh phúc, văn minh và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Về xử phạt vi phạm hành chính, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP ngày 30/3/2026, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, đã điều chỉnh tăng mức phạt tiền và cụ thể hóa các hành vi vi phạm liên quan đến lựa chọn giới tính thai nhi so với Nghị định số 117/2020/NĐ-CP ngày 28/9/2020 . Đáng chú ý, các quy định mới bao quát cả hành vi truyền bá thông tin về phương pháp lựa chọn giới tính trên nền tảng số, bổ sung vi phạm liên quan đến các sản phẩm có tác động vào quá trình thụ thai và tăng chế tài đối với hành vi cung cấp phương tiện, hướng dẫn hoặc trực tiếp phá thai vì lý do lựa chọn giới tính. Đồng thời, các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề và đình chỉ hoạt động tiếp tục được áp dụng đối với những hành vi tương ứng, góp phần tăng cường tính răn đe và hiệu quả thực thi pháp luật về dân số.

Bền bỉ xây dựng chuẩn mực xã hội, thúc đẩy bình đẳng giới

Bên cạnh kiểm soát dịch vụ và xử lý vi phạm, thay đổi quan niệm trọng nam hơn nữ là giải pháp cần được thực hiện bền bỉ. Khi áp lực phải sinh con trai vẫn tồn tại, nhu cầu tìm kiếm thông tin và dịch vụ lựa chọn giới tính thai nhi vẫn có thể tiếp diễn.

Chính vì vậy, Bộ Y tế đã đặt ra các giải pháp trọng tâm giai đoạn 2026 - 2035 bao gồm: Tổ chức kiểm tra định kỳ và đột xuất đối với cơ sở y tế, phòng khám sản khoa, cơ sở chẩn đoán hình ảnh; ngăn chặn việc lạm dụng tiến bộ khoa học, công nghệ trong lĩnh vực y học để lựa chọn giới tính thai nhi hoặc loại bỏ thai nhi vì lý do giới tính.

Cùng với đó, cần ứng dụng công nghệ thông tin để chủ động phát hiện, gỡ bỏ các trang mạng, bài viết quảng cáo, tư vấn lựa chọn giới tính thai nhi. Việc kiểm soát thông tin phải được thực hiện đồng thời với kiểm tra hoạt động chuyên môn, gắn trách nhiệm của cơ sở y tế với nội dung quảng cáo, tư vấn dịch vụ.

Trách nhiệm nêu gương và tổ chức thực hiện cũng cần được tăng cường, như yêu cầu cán bộ, đảng viên cam kết không lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; đưa kết quả kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh vào tiêu chí đánh giá hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu chính quyền địa phương.

Một định hướng trong truyền thông là hướng tới nam giới, xây dựng chương trình truyền thông về vai trò người cha, trách nhiệm gia đình trong thực hiện bình đẳng giới, coi nam giới là nhóm mục tiêu trọng tâm.

Ở cộng đồng, Luật Dân số khuyến khích đưa nội dung không trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính thai nhi vào hương ước, quy ước. Việc gắn yêu cầu thực hiện pháp luật với chuẩn mực ứng xử tại địa phương góp phần tạo sự đồng thuận, từng bước thay đổi quan niệm phải có con trai để nối dõi hoặc làm chỗ dựa khi về già.

Trong giai đoạn thực hiện Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh 2016 - 2025, nhiều địa phương đã triển khai chính sách khuyến khích, hỗ trợ theo hướng này. Đơn cử như Hưng Yên, Bắc Ninh, Sơn La, TP. Hồ Chí Minh, Ninh Bình, Cần Thơ… thực hiện khen thưởng tập thể xã có 100% thôn đưa nội dung kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh vào quy ước. Hải Phòng có chính sách khen thưởng các cặp vợ chồng sinh hai con một bề là gái, mức thưởng tối đa đối với cá nhân là 5 triệu đồng/lần. Nhiều địa phương khen thưởng học sinh nữ học giỏi trong gia đình sinh con một bề là gái, hỗ trợ phụ nữ vay vốn phát triển kinh tế. Hà Nội thí điểm mô hình chăm sóc người cao tuổi có con một bề là gái, góp phần giảm tâm lý phải dựa vào con trai khi về già.

Có thể nói, ngăn chặn lựa chọn giới tính thai nhi đòi hỏi kết hợp chặt chẽ giữa thực thi pháp luật và thay đổi hành vi. Cùng với kiểm tra, phát hiện, xử lý vi phạm tại cơ sở y tế và trên môi trường mạng, cần giúp mỗi gia đình nhận thức đầy đủ giá trị của con gái, chia sẻ trách nhiệm chăm sóc cha mẹ và nuôi dưỡng con cái. Đây là cơ sở để từng bước giảm nhu cầu lựa chọn giới tính thai nhi, đưa việc sinh con trở về quy luật tự nhiên.