Canh tác cà phê trên đất dốc Sơn La: Giữ phân lại cho cây, trả độ phì cho đất

Mô hình được thực hiện trên diện tích 5,1ha với 6 hộ tham gia. Tại đây, nông dân được hướng dẫn chuyển từ phương thức bón phân vãi trên mặt đất sang rạch hàng, đào rãnh, vùi và lấp đất; đồng thời kết hợp cải tạo đất, quản lý dinh dưỡng, cắt tỉa tạo tán và phòng trừ sâu bệnh phù hợp với từng vườn. Kết quả tổng kết cho thấy cách làm này góp phần hạn chế rửa trôi phân bón trên đất dốc, giúp cây sinh trưởng ổn định hơn.

Tại vườn cà phê Catimor rộng 2ha của bà Bùi Thị Hằng ở bản Hưng Nhân, xã Bình Thuận, cà phê được trồng từ năm 2001 trên đất feralit có độ dốc khoảng 15 độ, xen mắc ca và không có hệ thống tưới. Sau 25 năm gắn bó với cây cà phê, gia đình vẫn duy trì sản lượng khoảng 12 - 13 tấn quả tươi/ha. Tuy nhiên, những năm gần đây, chi phí phân bón tăng trong khi năng suất không tăng tương ứng; sau các đợt mưa kéo dài, cây nhanh xuống sức, một số loại sâu bệnh xuất hiện nhiều hơn.

Kết quả phân tích đất tại các vườn mô hình do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) thực hiện cho thấy đất có độ chua cao, một số vườn có pH chỉ từ 3,9 - 4,6; hàm lượng hữu cơ và lân dễ tiêu thấp, đồng thời thiếu một số chất dinh dưỡng trung, vi lượng. Trên nền đất dốc, phương thức bón phân vãi trên mặt càng làm tăng nguy cơ thất thoát dinh dưỡng sau những trận mưa lớn.

Từ thực tế đó, Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền cùng các đơn vị chuyên môn hướng dẫn nông dân thay đổi quy trình theo hướng sử dụng dinh dưỡng cân đối và phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng. Theo đó, đất được cải tạo bằng phân hữu cơ kết hợp phân bón phù hợp; lượng và chủng loại phân được điều chỉnh dựa trên kết quả phân tích đất và nhu cầu của cây. Khi bón, phân được rạch rãnh theo mép tán, sau đó lấp đất nhằm giữ dinh dưỡng trong vùng rễ, thay vì để phân nằm trên bề mặt và dễ bị nước mưa cuốn trôi.

Đây cũng là hướng tiếp cận được Bình Điền triển khai trong chương trình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” tại Tây Nguyên từ năm 2023, với sự phối hợp của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI. Các mô hình tập trung vào cải thiện đất, sử dụng phân bón cân đối, tiết kiệm nguồn lực và điều chỉnh quy trình theo điều kiện từng vùng sinh thái.

Tại Sơn La, trong niên vụ 2025 - 2026, các hộ tham gia mô hình được hỗ trợ 3 đợt bón phân, gồm 7 tấn NPK và hơn 3,7 tấn phân hữu cơ vi sinh, cùng phân bón lá và các sản phẩm bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học. Cán bộ kỹ thuật đồng thời hướng dẫn nông dân theo dõi sâu bệnh, xử lý sớm và hạn chế phun thuốc trên diện rộng.

Qua các đợt kiểm tra giữa và cuối mùa mưa, diện tích áp dụng quy trình mô hình có bộ lá xanh, tán phát triển, chùm quả tương đối đồng đều; sâu bệnh được theo dõi và xử lý phù hợp. Việc ghi chép nhật ký đồng ruộng cũng được chú trọng, giúp nông dân từng bước xác định cụ thể lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và công lao động đã sử dụng.

Từ việc thay đổi cách bón phân, mô hình đang cho thấy một hướng đi phù hợp với yêu cầu sản xuất cà phê trên đất dốc: không đơn thuần tăng lượng vật tư đầu vào mà chú trọng cải tạo đất, sử dụng dinh dưỡng đúng nhu cầu của cây và hạn chế thất thoát. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện quy trình canh tác cà phê thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu tại Sơn La.