Cần luật hóa nguyên tắc “một lần khai báo”

Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, chiều 3/8, Quốc hội thảo luận tại Tổ về 3 nội dung: Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan; Dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư; Dự án Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang.

Nghiên cứu cơ chế giải phóng hàng có bảo đảm đối với phần hàng hóa không thuộc diện cấm

Cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá cao sự cần thiết sửa đổi Luật Hải quan. Dự thảo đã đi đúng hướng chuyển từ hải quan điện tử sang hải quan số, hải quan thông minh, quản lý dựa trên rủi ro và mức độ tuân thủ; mở rộng cơ chế một cửa quốc gia; thiết lập kênh quản lý hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử; đồng thời, có nhiều quy định về đơn giản hóa điều kiện hoạt động đại lý và quy định thẩm quyền theo mô hình mới… những nội dung này hoàn toàn phù hợp với thực tiễn và xu hướng hội nhập quốc tế.

Để dự thảo Luật đáp ứng tốt nhất các yêu cầu đề ra, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, phân định rõ ranh giới giữa Luật và văn bản dưới Luật, bởi dự thảo giao Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định chi tiết khối lượng nội dung lớn.

Đối với quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đây là nội dung khó, mới, cần quy định vừa chặt chẽ, vừa linh hoạt, nhưng thông thoáng, bảo đảm lưu thông hàng hóa. Bên cạnh đó, cũng cần làm rõ các quy định về: kiểm định hải quan, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ, AI, cơ chế một cửa, dữ liệu, vận hành hệ thống, đại lý làm thủ tục hải quan, việc xử lý hàng hóa tồn đọng, tài sản và môi trường, điều khoản chuyển tiếp…

Về ranh giới giữa luật, nghị định, thông tư và quy trình nội bộ, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, cách tiếp cận luật khung có thể tạo linh hoạt, nhưng chỉ phù hợp khi luật đã xác định đủ các chủ thể, các quyền, nghĩa vụ, điều kiện áp dụng một cách thuận lợi, cơ bản để không xảy ra hậu quả pháp lý và bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực. Đây là những yếu tố quyết định trực tiếp đến chi phí và khả năng thông quan, cũng như quyền khiếu nại của doanh nghiệp.

Vì vậy, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị kiểm tra các tiêu chí rủi ro, mức độ tuân thủ, điều kiện truy cập hệ thống, chuẩn phần mềm, tiêu chuẩn đại lý và quyền đánh giá lại kết quả kiểm định. “Luật cần quy định khung quyền lực, nghị định tổ chức thực hiện liên ngành, thông tư quy định biểu mẫu và chuẩn kỹ thuật”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Về cơ chế một cửa quốc gia, hồ sơ điện tử và trách nhiệm khi hệ thống có lỗi quy định tại Điều 24 và Điều 32, dự thảo luật quy định theo hướng chuyển mạnh sang thông điệp dữ liệu và tự động xử lý. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá, đây là thay đổi đúng hướng, tuy nhiên cụm từ “khi bảo đảm điều kiện về cơ sở hạ tầng kỹ thuật thông tin” vẫn chưa rõ chủ thể xác định điều kiện đủ, điều kiện đó được công bố ở đâu, vào thời điểm nào và phương án nào được áp dụng khi hệ thống ngừng hoạt động.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị, quy định nguyên tắc một lần khai báo cần được luật hóa - đây là nguyên tắc rất quan trọng trong hoạt động thông quan của ngành hải quan, cần quy định trong luật thay vì văn bản dưới luật. Đồng thời, luật hóa nguyên tắc, cơ quan Nhà nước không được yêu cầu doanh nghiệp nộp lại dữ liệu đã có và có thể khai thác hợp pháp. Khi dữ liệu giữa các cơ quan không thống nhất, trách nhiệm phối hợp thuộc về Nhà nước, không chuyển toàn bộ gánh nặng này cho doanh nghiệp.

Về quy định tại Điều 16a, dự thảo luật quy định theo hướng đặt nghĩa vụ lên chủ quản nền tảng, kho ngoại quan, doanh nghiệp vận chuyển, đại lý và tổ chức, cá nhân liên quan, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, phạm vi này rất rộng, chưa phân tầng trách nhiệm theo quyền kiểm soát thực tế. Một nền tảng chỉ hiển thị thông tin, không thể chịu cùng nghĩa vụ như nền tảng thu tiền hay quyết định chính sách bán hàng, hoặc tổ chức logistics và nắm toàn bộ dữ liệu giao dịch. Do vậy, cần quy định theo nguyên tắc kiểm soát đến đâu thì chịu trách nhiệm đến đó; xác định đầu mối tại Việt Nam đối với nền tảng nước ngoài; giới hạn tập dữ liệu bắt buộc và quy định thời điểm cung cấp, thời hạn lưu giữ, cơ chế truyền dữ liệu xuyên biên giới và bảo vệ bí mật kinh doanh.

Về việc xác thực định danh, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, đối với giao dịch giá trị nhỏ hay đối với các đối tượng yếu thế như: người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người không sử dụng được ứng dụng định danh, cần có phương thức tương đương, thay vì tạo một cánh cửa duy nhất là giao dịch điện tử như trong dự thảo luật.

Cho ý kiến về quy định kiểm định hải quan tại Điều 16b, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, kiểm định hải quan có thể giúp xử lý hàng hóa phức tạp, nhưng dự thảo luật cần phân định với thử nghiệm, với chứng nhận, với giám định và đánh giá sự phù hợp. Nếu không, cùng một tiêu chí kỹ thuật có thể dẫn tới việc kiểm tra nhiều lần bởi nhiều cơ quan, làm tăng chi phí và thời gian thông quan. Luật cần xác định căn cứ lựa chọn hàng hóa, thời hạn kiểm định, trường hợp được kéo dài việc bảo quản mẫu, bên chịu chi phí, giá trị của kết quả đánh giá lại và bổ sung nghĩa vụ giải trình khi cơ quan hải quan không chấp nhận kết quả độc lập.

Mặt khác, cần bổ sung cơ chế giải phóng hàng có bảo đảm đối với phần hàng không thuộc diện cấm hoặc có nguy cơ cao. Chậm thông quan không phải là vấn đề kỹ thuật thuần túy, đó là chi phí vốn, chi phí kho bãi và rủi ro hợp đồng. Vấn đề tồn kho và chậm thông quan là một trong những ách tắc và vấn đề khó khăn nhất. Vì vậy, kiểm định hải quan và quy định những vấn đề liên quan đến giải phóng hàng tồn kho rất cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, vừa bảo đảm tính pháp lý, vừa bảo đảm thuận lợi cho hoạt động thông quan.

Không hạ thấp chuẩn an toàn

Cho ý kiến về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV về danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện của Luật Đầu tư, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng tình với 58 nhóm ngành nghề bãi bỏ theo mức độ rủi ro và mức độ sẵn sàng hậu kiểm. Tuy nhiên, danh sách bãi bỏ gồm 58 ngành nghề có tính chất khác nhau song dự thảo luật lại đang quy định theo hướng áp dụng một nguyên tắc chung, đó là chuyển sang tiêu chuẩn, quy chuẩn hoặc hậu kiểm cho tất cả các nhóm ngành nghề.

Vì vậy, cần rà soát, nghiên cứu kỹ lưỡng. Đối với nhóm ngành nghề có rủi ro thấp, điều kiện chồng chéo hoặc đã được quản lý đầy đủ bằng cơ chế khác có thể bãi bỏ ngay.

Đối với lĩnh vực thiết yếu hoặc rủi ro cao như: nước sạch, vận tải biển, khai thác cảng biển, hóa chất diệt côn trùng, an toàn xây dựng… cần nghiên cứu, chỉ nên chuyển sang hậu kiểm khi tiêu chuẩn, dữ liệu giám sát và năng lực ứng phó sự cố đã sẵn sàng. Đồng thời, cần quy định nguyên tắc theo hướng thay công cụ quản lý, không phải là giảm mức độ bảo vệ. “Một thủ tục có thể bị bãi bỏ, nhưng chuẩn an toàn đối với người dân, người lao động và môi trường thì không thể hạ thấp”, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Tại khoản 3 Điều 5 của dự thảo luật quy định các bộ, cơ quan ngang bộ có trách nhiệm nghiên cứu quy định giải pháp, phương án quản lý thay thế, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá, quy định này mới xác lập được trách nhiệm chung, chưa nêu được thời hạn, chưa có tiêu chí để hoàn thành, không có cơ chế công khai và chưa có nguyên tắc không phát sinh điều kiện mới. Trong khi đó, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Do đó, cần sớm ban hành danh mục các phương án quản lý thay thế cho từng ngành, từng nghề và chỉ rõ bằng văn bản pháp lý, cơ quan chủ trì, dữ liệu sử dụng, phương thức kiểm tra, nguồn lực và chỉ số đánh giá.

“Không nên để xảy ra tình trạng ngành nghề được bỏ khỏi Phụ lục 4 từ ngày 1/3/2027, nhưng đến thời điểm đó cơ quan quản lý mới bắt đầu xây dựng tiêu chuẩn, cơ sở dữ liệu và quy trình hậu kiểm. Như vậy, sẽ tạo ra khoảng trống pháp lý trong quá trình thực hiện, dẫn đến việc kiểm tra tùy nghi, có thể tạo ra chi phí lớn…”, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh lưu ý.

Đối với quy định cấm kinh doanh khí N₂O (bóng cười), Phó Chủ tịch Quốc hội cho biết, dự thảo luật quy định cấm kinh doanh khí N₂O theo hướng lấy mục đích sử dụng cuối cùng. Tuy nhiên, khí N₂O có quá trình sản xuất, không chỉ đến mục đích sử dụng mới có thể xảy ra hậu quả. Bởi từ khâu sản xuất đến sử dụng có nhiều khâu trung gian, nên cần bổ sung các trường hợp sử dụng hợp pháp nhưng có thể gây ra bất hợp lý trong quá trình kinh doanh, như chủ thể kinh doanh có thể không kiểm soát được toàn bộ mục đích sử dụng của người mua, còn cơ quan thực thi có thể khó chứng minh ý chí và mục đích tại thời điểm giao dịch…

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị mô tả rõ hành vi bị cấm là cung cấp N₂O cho người sử dụng trực tiếp qua đường hô hấp vì mục đích giải trí hoặc kích thích thần kinh; đồng thời, dẫn chiếu tới các hoạt động sử dụng hợp pháp theo pháp luật chuyên ngành.

Cũng tại Điều 5, dự thảo luật chưa có quy định chuyển tiếp đối với khí N₂O đối với hàng tồn kho và hợp đồng đã được thực hiện. Trong đó, khoản 1 Điều 5 quy định: các hợp đồng kinh doanh thuộc phạm vi bị cấm chấm dứt hiệu lực ngay khi luật có hiệu lực, các bên được thanh lý hợp đồng. Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, quy định như vậy đáp ứng được yêu cầu ngăn chặn khẩn cấp, nhưng chưa làm rõ cách xử lý hàng tồn kho, tiền đã thanh toán, chi phí vận chuyển, thiết bị chuyên dụng, nghĩa vụ hoàn trả và trường hợp hợp đồng có nhiều mục đích sử dụng, trong đó có nội dung sử dụng với mục đích hợp pháp…

Góp ý vào Dự án Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc thù để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại Đặc khu Phú Quốc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh lưu ý, quá trình thực hiện dự án phức tạp, cơ quan soạn thảo cần làm rõ các nội dung liên quan đến danh mục các dự án; phạm vi áp dụng; chuyển quy định “không hợp pháp hóa sai phạm” thành tiêu chí pháp lý cụ thể trong Nghị quyết; tiếp tục nghiên cứu quy định về “không phát sinh khiếu kiện”; việc nghiệm thu, thanh toán, quyết toán phải dựa trên các bằng chứng pháp lý và thực tế…