Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Nghiêm minh với tội phạm, nhân văn với con người
Sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) - đạo luật được Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu gọi là “đạo luật có tính chất nền tảng”. Điểm đáng ghi nhận nhất của dự thảo Luật không nằm ở số tội danh thêm hay bớt, mà ở một tư duy lập pháp mới: pháp luật hình sự không chỉ để xử lý tội phạm, mà còn để bảo vệ người làm đúng và kiến tạo phát triển.
PHAN THỊ THÙY LINH - ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội,
Phó Chủ tịch Nhóm ĐBQH trẻ khóa XVI
Sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) - đạo luật được Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu gọi là “đạo luật có tính chất nền tảng”. Điểm đáng ghi nhận nhất của dự thảo Luật không nằm ở số tội danh thêm hay bớt, mà ở một tư duy lập pháp mới: pháp luật hình sự không chỉ để xử lý tội phạm, mà còn để bảo vệ người làm đúng và kiến tạo phát triển.
Một lần sửa đổi cơ bản, toàn diện
Dự thảo do Bộ Công an chủ trì soạn thảo gồm 416 điều, trong đó sửa đổi 301 điều, bổ sung 14 điều mới. Dự thảo bổ sung 11 tội danh và 63 hành vi, tình tiết mới để ứng phó với những nguy cơ mới của xã hội; đồng thời, bỏ 38 hành vi và 3 tội danh không còn phù hợp. Hình phạt tử hình được thu hẹp từ 10 tội xuống còn 4 tội: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy. Mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành tội phạm được nâng gấp đôi cho phù hợp với mặt bằng kinh tế sau mười năm.
Dự thảo đã qua lấy ý kiến nhân dân, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách, và được chỉnh lý thêm một vòng trước kỳ họp này. Trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình ngày 17/10, Bộ trưởng Bộ Công an, Đại tướng Lương Tam Quang khẳng định cơ quan soạn thảo đã tiếp thu “tối đa” và giải trình “thấu đáo” các ý kiến. Những nội dung lớn nhất, gồm loại trừ, tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự; phạm vi chuẩn bị phạm tội; trách nhiệm của pháp nhân thương mại, đã đạt được sự thống nhất cao.
Bảo vệ người đổi mới, khuyến khích sửa chữa và khắc phục hậu quả
Trong một thời gian dài, Bộ luật Hình sự được hiểu chủ yếu như công cụ xử lý tội phạm. Dự thảo lần này đặt lại câu hỏi: một bộ luật hình sự tốt phải làm được gì cho xã hội? Câu trả lời là ba việc cùng lúc: không bỏ lọt người có tội, không làm oan người vô tội và không làm chùn tay người đang làm đúng.
Tư duy đó bắt nguồn từ những định hướng lớn của Đảng. Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị yêu cầu có chính sách miễn trừ trách nhiệm cho người thử nghiệm công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới mà gặp thiệt hại do nguyên nhân khách quan. Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân yêu cầu ưu tiên biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép doanh nghiệp chủ động khắc phục sai phạm.
Dự thảo Bộ luật lần này đặt lại câu hỏi: một bộ luật hình sự tốt phải làm được gì cho xã hội? Câu trả lời là ba việc cùng lúc: không bỏ lọt người có tội, không làm oan người vô tội và không làm chùn tay người đang làm đúng.
Dự thảo đã chuyển các định hướng ấy thành quy định cụ thể: loại trừ trách nhiệm hình sự đối với thử nghiệm có kiểm soát và đối với cán bộ, chiến sĩ thi hành nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa hai năm, trường hợp cần thiết được gia hạn một lần, không quá một năm, đối với người gây thiệt hại kinh tế vì lợi ích chung, không có yếu tố tham nhũng và căn cứ miễn trách nhiệm hình sự gắn với cơ chế này bao gồm việc khắc phục xong hậu quả và mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh.
Thảo luận tại tổ, ĐBQH Dương Đức Hải (TP. Hà Nội) gọi đây là “thay đổi tư duy chính sách hình sự”, một bước tiến cần ủng hộ, và lưu ý: “Tiêu chí càng rõ ràng, người được xem xét càng có thể dự liệu”. Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục thể chế hóa đầy đủ chủ trương “không hình sự hóa các mối quan hệ kinh tế, hành chính, dân sự”. Những ý kiến ấy không đi ngược dự thảo mà đi cùng dự thảo: hướng đã đúng, việc còn lại là mài sắc từng điều kiện để tư duy mới vận hành.
Phân định đúng trách nhiệm, bảo vệ hoạt động kinh doanh hợp pháp
Bộ luật Hình sự năm 2015 lần đầu đưa pháp nhân thương mại vào diện chịu trách nhiệm hình sự, nhưng mười năm thực tiễn cho thấy, ranh giới giữa trách nhiệm của doanh nghiệp và của cá nhân trong doanh nghiệp còn mờ.
Dự thảo lần này, ngoài mở rộng phạm vi thêm 24 tội danh, đã xác định rõ: pháp nhân chịu trách nhiệm cùng với cá nhân nhân danh pháp nhân, vì lợi ích pháp nhân, theo sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Trách nhiệm của cá nhân phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế; cơ chế quyết định hình phạt trao quyền cho Tòa án quyết định theo vai trò, mức độ lỗi và lợi ích thu được. Cơ quan soạn thảo cũng chủ động đề xuất điều chỉnh mức phạt tiền áp dụng đối với pháp nhân ở một số tội, như Bộ trưởng, Đại tướng Lương Tam Quang giải thích, để không làm ảnh hưởng đến sản xuất, kinh doanh và đời sống người lao động.
Một doanh nghiệp làm ăn chân chính với hàng nghìn lao động không bị mặc nhiên quy trách nhiệm hình sự vì sai phạm riêng của một cá nhân; một người giữ chức danh quản lý không bị buộc tội chỉ vì chức danh, mà chỉ bị quy trách nhiệm dựa vào hành vi, lỗi và vai trò thực tế của họ trong vụ việc.
Ý nghĩa của những quy định này rất thiết thực: một doanh nghiệp làm ăn chân chính với hàng nghìn lao động không bị mặc nhiên quy trách nhiệm hình sự vì sai phạm riêng của một cá nhân; một người giữ chức danh quản lý không bị buộc tội chỉ vì chức danh, mà chỉ bị quy trách nhiệm dựa vào hành vi, lỗi và vai trò thực tế của họ trong vụ việc.
Để chính sách này vận hành đúng, việc làm rõ “sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận” được xác định qua quyết định của ai, bộ phận nào, căn cứ thẩm quyền nào là rất cần thiết; bởi chỉ riêng quan hệ lao động, chức danh quản lý hay lợi ích pháp nhân có được chưa đủ để quy trách nhiệm hình sự. Cùng với đó, cần quy định rõ: khi cá nhân thực hiện hành vi đã chết, trách nhiệm của pháp nhân không đương nhiên được loại trừ, nhưng cơ quan tố tụng vẫn phải chứng minh đầy đủ và bảo đảm quyền bào chữa của pháp nhân.
Ranh giới trách nhiệm càng rõ, cơ quan tố tụng càng có cơ sở xử lý chính xác, doanh nghiệp càng có điều kiện chủ động tuân thủ. Đó cũng là cách biến chủ trương bảo vệ hoạt động kinh doanh hợp pháp thành sự bảo đảm cụ thể trong từng vụ việc.
Ngăn chặn tội phạm mạng, bảo vệ người giữ an toàn hệ thống
Phần được xã hội quan tâm nhất có lẽ là các tội phạm trên không gian mạng. Theo số liệu của Bộ Công an, chỉ trong 11 tháng năm 2025, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến ước tính trên 6.000 tỷ đồng; thủ đoạn phổ biến nhất là mạo danh công an, thông báo trúng thưởng, mời gọi đầu tư lợi nhuận cao, và nạn nhân phần lớn là người cao tuổi, học sinh, sinh viên, người lao động ít kỹ năng số.
Dự thảo Bộ luật Hình sự cấu trúc lại các tội phạm này theo chuỗi hành vi tấn công mạng, làm rõ căn cứ xử lý đối với từng loại hành vi. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế của từng người, đồng thời tuân thủ các điều kiện luật định về chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm đã hoàn thành.
Tính nhân văn còn thể hiện ở chỗ dự thảo không nhìn công nghệ bằng con mắt nghi ngờ. Cùng một phần mềm, chuyên gia bảo mật dùng để kiểm tra, đánh giá an toàn hệ thống, còn tin tặc dùng để xâm nhập. Dự thảo lấy tiêu chí thiết bị, phần mềm “được thiết kế hoặc chỉnh sửa có tính năng chủ yếu để thực hiện tội phạm” làm dấu hiệu định tội, một tiêu chí xác đáng.
Dự thảo Bộ luật Hình sự cấu trúc lại các tội phạm này theo chuỗi hành vi tấn công mạng; từng hành vi chỉ bị xử lý hình sự khi đủ căn cứ luật định. Đây cũng là cách tiếp cận của Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng, Công ước mang tên Hà Nội, nơi Việt Nam là nước chủ nhà lễ ký. Cách tiếp cận này đảm bảo Bộ luật Hình sự tạo cơ sở pháp lý để xử lý những hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng ngay từ giai đoạn đối tượng mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo từ trước. Chặn được từ khâu chuẩn bị là chặn được thiệt hại trước khi tiền của người dân thực sự bị chuyển đi.
Tính nhân văn còn thể hiện ở chỗ dự thảo không nhìn công nghệ bằng con mắt nghi ngờ. Cùng một phần mềm, chuyên gia bảo mật dùng để kiểm tra, đánh giá an toàn hệ thống, còn tin tặc dùng để xâm nhập. Dự thảo lấy tiêu chí thiết bị, phần mềm “được thiết kế hoặc chỉnh sửa có tính năng chủ yếu để thực hiện tội phạm” làm dấu hiệu định tội, một tiêu chí xác đáng.
Tuy nhiên, không thể chỉ lấy tính năng kỹ thuật của công cụ làm căn cứ duy nhất để kết luận về mục đích phạm tội. Vì vậy, việc bổ sung tính “trái pháp luật” tại Điều 276 là rất cần thiết nhằm loại trừ; các hoạt động nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá an toàn thông tin mạng được chủ hệ thống phân quyền hoặc thực hiện theo hợp đồng hợp pháp. Với quy định như vậy, đội ngũ kỹ sư an ninh mạng mà đất nước đang rất cần sẽ yên tâm làm việc mà không sợ bị coi là tin tặc, còn pháp luật vẫn xử lý nghiêm những kẻ cố ý tấn công hệ thống.
Chỗ dựa thiết thực cho cuộc sống và sự phát triển
Có ý kiến lo rằng mở rộng khoan hồng sẽ làm giảm tính răn đe. Thực ra, dự thảo đã thiết kế khoan hồng có điều kiện: thử nghiệm phải tuân thủ quy trình kiểm soát rủi ro; tạm hoãn truy cứu có thời hạn và gắn với khắc phục hậu quả; khoan hồng đặc biệt không áp dụng với tội đặc biệt nghiêm trọng và người chủ mưu, cầm đầu.
Pháp luật hình sự nghiêm minh là khi người có tội không thể trốn tránh trách nhiệm, và người không có tội luôn được bảo vệ. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang đi đúng hướng này.
Ở chiều ngược lại, dự thảo bổ sung tình tiết tăng nặng với người phạm tội bỏ trốn, bị truy nã, và giữ hình phạt nghiêm khắc nhất với những tội xâm phạm tính mạng con người và an ninh quốc gia. Điều Quốc hội và cơ quan soạn thảo đang cùng làm là mài sắc từng điều kiện ấy, để mỗi quy định đủ rõ cho cơ quan tố tụng áp dụng thống nhất và người dân không phải suy đoán mình đang đứng ở phía nào của ranh giới.
Pháp luật hình sự nghiêm minh là khi người có tội không thể trốn tránh trách nhiệm, và người không có tội luôn được bảo vệ. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang đi đúng hướng này. Với tinh thần cầu thị của cơ quan chủ trì soạn thảo và trách nhiệm của Quốc hội, có cơ sở để tin rằng Bộ luật được thông qua tại kỳ họp này, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, sẽ vừa là tấm khiên của trật tự xã hội, vừa là chỗ dựa cho người dân, doanh nghiệp và những người đang ngày đêm làm việc vì sự phát triển của đất nước.
