Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ 2026: Những điều cần biết
Còn một tuần nữa, ngày 3/11, cử tri Mỹ sẽ bầu lại toàn bộ Hạ viện và hơn một phần ba số ghế Thượng viện, quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội trong nửa sau nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Kết quả không chỉ ảnh hưởng đến chương trình nghị sự của Nhà Trắng mà còn định hình các cuộc tranh luận về ngân sách, chính sách đối nội và đối ngoại của nước Mỹ trong thời gian tới.
Điều gì diễn ra
trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ?
Bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ diễn ra vào giữa nhiệm kỳ Tổng thống kéo dài 4 năm, nhằm xác định thành phần của Quốc hội. Quốc hội Mỹ gồm Hạ viện và Thượng viện, cơ quan có thẩm quyền xây dựng luật pháp và kiểm soát chi tiêu liên bang. Dù Tổng thống Donald Trump không trực tiếp có tên trên lá phiếu, quyền kiểm soát Quốc hội sẽ được quyết định qua cuộc bầu cử này.
Năm nay, toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 trong tổng số 100 ghế Thượng viện được đưa ra bầu. Ngoài ra, cử tri tại 36 bang sẽ bầu thống đốc, cùng các chức vụ lập pháp bang và chính quyền địa phương.
Trong số 35 ghế Thượng viện được bầu lần này có hai ghế tại Florida và Ohio, nơi tổ chức bầu cử đặc biệt để thay thế các vị trí trước đây do ông Marco Rubio, hiện là Ngoại trưởng Mỹ, và Phó Tổng thống JD Vance nắm giữ.
Đồ hoạ: Al Jazeera
Hiện đảng Cộng hòa của Tổng thống Donald Trump đang kiểm soát cả hai viện. Tại Hạ viện, đảng này có 218 ghế, so với 214 ghế của đảng Dân chủ; một nghị sĩ độc lập đứng về phía đảng Cộng hòa và hai ghế đang bỏ trống. Một đảng cần ít nhất 218 ghế để chiếm đa số tại Hạ viện.
Đối với Thượng viện, đảng Cộng hòa có 53 thượng nghị sĩ, trong khi đảng Dân chủ có 45 người và hai nghị sĩ độc lập đứng cùng khối. Trong số 35 ghế được bầu lần này, đảng Cộng hòa đang nắm 22 ghế và đảng Dân chủ nắm 13 ghế.
Đảng Dân chủ cần giành thêm 3 ghế tại Hạ viện và 4 ghế tại Thượng viện để kiểm soát cả hai viện. Tuy nhiên, cuộc đua tại Thượng viện có một đặc điểm đáng chú ý: nếu hai đảng chia đều 50-50, đảng Cộng hòa vẫn có thể duy trì quyền kiểm soát nhờ lá phiếu phá thế cân bằng của Phó Tổng thống Vance.
Theo ông Todd Belt, Giáo sư chuyên ngành quản lý chính trị tại Đại học George Washington, khoảng 35 cuộc đua tại Hạ viện có thể quyết định đảng nào chiếm đa số. Ông dự báo đảng Dân chủ có thể giành thêm khoảng 15 ghế, dù việc phân chia lại địa hạt bầu cử của đảng Cộng hòa được cho là đã tạo lợi thế cho đảng này tại thêm 9 địa hạt.
Các địa hạt cạnh tranh, nơi ứng viên của cả hai đảng đều có cơ hội chiến thắng, vì vậy trở thành tâm điểm theo dõi. Chỉ một số ít chiến thắng sít sao cũng có thể làm thay đổi cán cân quyền lực tại Hạ viện.
Con đường giành đa số tại Thượng viện được đánh giá khó khăn hơn đối với đảng Dân chủ. Ngoài việc bảo vệ thành công 13 ghế đang nắm giữ, đảng này cần giành thêm ghế từ các ứng viên Cộng hòa.
Chi phí sinh hoạt
và những vấn đề cử tri Mỹ quan tâm
Chi phí sinh hoạt là mối quan tâm hàng đầu của cử tri Mỹ trước ngày bầu cử. Giá xăng tăng, chi phí nhà ở và bảo hiểm y tế đang tạo thêm áp lực lên ngân sách các hộ gia đình.
Bên cạnh đó, quyền sinh sản, vấn đề nhập cư và tình trạng nền dân chủ Mỹ tiếp tục là những chủ đề quan trọng trong các cuộc tranh luận. Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, cùng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các trung tâm dữ liệu, cũng làm dấy lên những câu hỏi về an ninh, việc làm và chi phí năng lượng.
Một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew tiến hành từ ngày 28/9 đến ngày 4/10 cho thấy 44% cử tri đã đăng ký ủng hộ ứng viên Dân chủ tại địa hạt của mình, so với 36% ủng hộ ứng viên Cộng hòa. Có 5% ủng hộ ứng viên khác và 15% chưa quyết định.
Xét theo giới tính, nam giới chia đều sự ủng hộ giữa hai đảng, với 42% dành cho mỗi bên. Trong khi đó, nữ giới nghiêng về đảng Dân chủ, với tỷ lệ ủng hộ 45%, so với 31% dành cho đảng Cộng hòa.
Ai sẽ bỏ phiếu
trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ?
Theo tổ chức USAFacts, khoảng 210 triệu người Mỹ đã đăng ký bỏ phiếu, tương đương gần 8/10 người dân từ 18 tuổi trở lên. California có số cử tri đăng ký lớn nhất, với 23,2 triệu người, tiếp theo là Texas với 17,4 triệu và Florida với 13,6 triệu. Ba bang này chiếm khoảng 26% tổng số cử tri đã đăng ký trên cả nước.
Đồ hoạ: Al Jazeera
Tuy nhiên, tỷ lệ cử tri tham gia bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ thường thấp hơn so với bầu cử Tổng thống. Kể từ năm 1944, tỷ lệ đi bỏ phiếu trung bình trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ là khoảng 42%, so với 58% trong các cuộc bầu cử Tổng thống.
Quốc hội có thể hạn chế quyền lực của Tổng thống Trump đến đâu?
Bầu cử giữa nhiệm kỳ thường được xem là phép thử đối với hiệu quả điều hành của Tổng thống Mỹ đương nhiệm. Theo ông Todd Belt, kể từ năm 1946, đảng của Tổng thống thường mất trung bình 26,5 ghế tại Hạ viện và mất một số ghế tại Thượng viện trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát một trong hai viện, khả năng thúc đẩy chương trình nghị sự trong nước của Tổng thống Donald Trump có thể bị hạn chế đáng kể.
Tại Hạ viện, đảng Dân chủ có thể ngăn chặn các dự luật của đảng Cộng hòa, sử dụng các Ủy ban để điều tra chính quyền và khởi động thủ tục luận tội Tổng thống. Đảng này cũng có thể gia tăng ảnh hưởng đối với các quyết định ngân sách liên bang.
Ông Belt dự báo một Hạ viện Mỹ do đảng Dân chủ kiểm soát sẽ làm gia tăng đối đầu về chi tiêu liên bang, trong đó có 12 dự luật ngân sách thường niên cần thiết để cấp kinh phí cho các cơ quan liên bang. Điều này có thể làm tăng nguy cơ chính phủ Mỹ đóng cửa khi ngân sách hết hạn và nhiều dịch vụ liên bang phải ngừng hoạt động.
Tại Thượng viện, đảng Dân chủ có thể ngăn chặn các dự luật và bác bỏ những đề cử của Tổng thống, bao gồm thẩm phán liên bang, thẩm phán Tòa án Tối cao, thành viên nội các và đại sứ. Quyền kiểm soát Thượng viện vì vậy có ý nghĩa lâu dài, bởi các thẩm phán liên bang được bổ nhiệm suốt đời và có thể định hình hệ thống pháp luật nhiều năm sau khi nhiệm kỳ Tổng thống kết thúc.
Tuy nhiên, ngay cả khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện, ông Trump vẫn giữ chức Tổng thống và có quyền phủ quyết các dự luật. Để bác bỏ quyền phủ quyết, Quốc hội Mỹ cần đạt đa số hai phần ba tại mỗi viện. Quy tắc Thượng viện cũng yêu cầu 60 phiếu để chấm dứt tranh luận đối với phần lớn dự luật, dù một số dự luật ngân sách có thể được thông qua bằng đa số đơn giản.
Khả năng luận tội Tổng thống cũng cần được nhìn nhận trong giới hạn đó. Hạ viện có thể khởi động thủ tục luận tội, nhưng việc phế truất Tổng thống đòi hỏi sự ủng hộ của hai phần ba Thượng viện. Tổng thống Trump từng hai lần bị Hạ viện luận tội. Ông Belt cho rằng khả năng diễn ra một cuộc luận tội mới là thấp, dù các cuộc điều tra nhằm vào chính quyền có thể gia tăng nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện.
Theo ông, các Tổng thống Mỹ phải đối mặt với một Quốc hội do phe đối lập kiểm soát trong hai năm cuối nhiệm kỳ thường chuyển trọng tâm sang chính sách đối ngoại. Ông dự đoán ông Trump cũng có thể đi theo hướng này nếu chương trình nghị sự trong nước gặp trở ngại.
Khi nào kết quả bầu cử được công bố?
Các kết quả sơ bộ của cuộc bầu cử sẽ bắt đầu xuất hiện sau khi những điểm bỏ phiếu đầu tiên đóng cửa lúc 18 giờ ngày 3/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ, tức 23 giờ GMT. Tuy nhiên, một số cuộc đua sít sao có thể mất nhiều ngày, thậm chí vài tuần, mới xác định được kết quả cuối cùng.
Quá trình kiểm phiếu còn phải tính đến các lá phiếu gửi qua đường bưu điện, phiếu tạm thời và những lá phiếu chưa được kiểm đếm. Tiến độ này khác nhau giữa các bang.
Ông Belt cũng cảnh báo kết quả ban đầu có thể tạo ra bức tranh sai lệch về người dẫn đầu. Tại một số bang, do cử tri Cộng hòa trong lịch sử ít có xu hướng bỏ phiếu qua thư hơn cử tri Dân chủ, kết quả kiểm phiếu ban đầu có thể nghiêng về ứng viên Cộng hòa, trước khi các lá phiếu được kiểm đếm sau đó thu hẹp hoặc đảo ngược khoảng cách. Hiện tượng này được gọi là “ảo ảnh đỏ” (red mirage). Ở những bang kiểm phiếu qua thư trước, diễn biến ngược lại cũng có thể xảy ra.
Hạ viện và Thượng viện khóa mới sẽ tuyên thệ nhậm chức ngày 3/1/2027. Kết quả bầu cử sẽ xác định đảng nào nắm quyền xây dựng luật pháp, giám sát chính quyền và kiểm soát chi tiêu liên bang, qua đó định hình cán cân quyền lực tại Mỹ trong phần còn lại của nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump.
