Bắt đầu đàm phán Mỹ - Iran: Cửa hẹp cho thỏa thuận

Khi Mỹ và Iran bước vào vòng đàm phán hoà bình ngày hôm nay tại Islamabad (Pakistan), cả hai bên dường như chỉ có một điểm đồng thuận rõ ràng: nhu cầu tìm lối thoát khỏi cuộc xung đột kéo dài hơn một tháng qua.

Tuy nhiên, phía sau mục tiêu chung đó là những khác biệt sâu sắc về điều kiện và cách thức chấm dứt chiến sự, cùng với bầu không khí thiếu tin cậy khi hai bên liên tục cáo buộc nhau thiếu thiện chí ngay trước thềm đối thoại.

Áp lực trong nước gia tăng ở cả hai phía

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đối mặt với áp lực chính trị và kinh tế gia tăng trong nước. Tỷ lệ ủng hộ suy giảm cùng giá nhiên liệu leo thang đã phần nào làm suy yếu những tuyên bố trước đó của ông về việc sức mạnh quân sự Mỹ đã “đạt được chiến thắng hoàn toàn” trước Tehran.

Ở phía Iran, dù có thể coi việc trụ vững trước các đợt không kích dữ dội của Mỹ và Israel là một thành công nhất định, nhưng những khó khăn vốn có trước chiến tranh, bao gồm cô lập quốc tế, kinh tế suy yếu và sự bất mãn trong xã hội lại càng trở nên trầm trọng hơn.

Ông Robert Malley, người từng giữ vai trò cấp cao trong chính sách Trung Đông và đàm phán với Iran dưới hai chính quyền Dân chủ Mỹ gần đây cho biết, Mỹ và Iran “có thể đều có lợi ích khách quan trong việc tìm ra giải pháp”, nhưng “cũng có những yếu tố khác cho thấy khoảng cách giữa hai bên lớn đến mức nào”.

Cáo buộc qua lại trước giờ G

Ngay trước khi các đoàn đàm phán đặt chân tới Islamabad, căng thẳng ngôn từ giữa hai bên tiếp tục leo thang.

Tổng thống Donald Trump cho rằng, đề xuất 10 điểm do Iran công bố là “trò lừa bịp”, đồng thời cáo buộc Tehran “thiếu danh dự” khi không cho phép tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, Nhà Trắng cho biết, Iran đã bí mật chuyển tới Washington những đề xuất “hợp lý hơn”, mà theo ông Trump, “có thể làm việc được”.

Ở chiều ngược lại, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán của Tehran cáo buộc Mỹ vi phạm các thỏa thuận sơ bộ trước đàm phán, bao gồm lệnh ngừng bắn giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại Lebanon, cũng như việc giải phóng các tài sản Iran bị phong tỏa.

Ông viết trên mạng xã hội: “Hai vấn đề này phải được thực hiện trước khi đàm phán bắt đầu”.

Phản ứng lại, ông Trump tiếp tục có những phát biểu cứng rắn: “Người Iran dường như không nhận ra họ không có lá bài nào… Lý do duy nhất họ còn tồn tại hôm nay là để đàm phán!”.

Trong nỗ lực giảm nhiệt, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, người dẫn đầu phái đoàn Mỹ, bày tỏ thái độ lạc quan thận trọng: “Tôi nghĩ mọi việc sẽ tích cực. Nếu Iran sẵn sàng đàm phán một cách thiện chí, chúng tôi chắc chắn sẵn sàng đưa ra cánh tay mở”.

Những yêu cầu khó dung hòa

Bất chấp tín hiệu sẵn sàng đối thoại, lập trường của hai bên vẫn còn cách biệt đáng kể.

Iran công khai bác bỏ các yêu cầu của Mỹ như chấm dứt hoàn toàn việc làm giàu uranium, bàn giao kho uranium cấp độ vũ khí, thu hẹp mạnh chương trình tên lửa đạn đạo và ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Ngược lại, Washington khẳng định việc Iran duy trì năng lực hạt nhân và tên lửa là “không nằm trên bàn đàm phán”. Mỹ cũng cho biết việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt - yếu tố then chốt đối với nền kinh tế Iran - chỉ có thể được xem xét sau khi đạt được thỏa thuận, thay vì là điều kiện tiên quyết.

Bên cạnh đó, một trong những vấn đề trọng tâm tại vòng đàm phán lần này là eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược vận chuyển khoảng 20% nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Việc lưu thông qua khu vực này gần như bị đình trệ trong thời gian qua đã gây xáo trộn thị trường năng lượng và đẩy giá dầu tăng mạnh.

Mỹ yêu cầu mở lại tuyến hàng hải này như một phần của thỏa thuận, trong khi Iran tìm cách củng cố và hợp thức hóa quyền kiểm soát thực tế của mình. Dù không chính thức đóng cửa eo biển, Tehran đã triển khai mìn tại một số khu vực, áp dụng cơ chế cấp phép đối với tàu thuyền và bắt đầu thu phí qua lại.

Vai trò trung gian và ẩn số đàm phán

Hiện chưa rõ các cuộc đàm phán sẽ diễn ra trực tiếp hay gián tiếp thông qua trung gian Pakistan. Trong các vòng đối thoại trước đây, hai bên thường ngồi ở các phòng riêng biệt và trao đổi thông qua bên thứ ba.

Các trưởng đoàn lần này đều là những nhân vật cấp cao nhưng chưa có nhiều kinh nghiệm trong các cuộc đàm phán quốc tế phức tạp. Điều này làm gia tăng những nghi ngại về khả năng đạt được đột phá.

Trong nội bộ Mỹ, một số ý kiến cũng bày tỏ lo ngại về cách tiếp cận đàm phán hiện nay. Thượng nghị sĩ Lindsey Graham cho rằng, tài liệu đàm phán do Phó Tổng thống Vance - một người từ lâu đã hoài nghi về các cuộc chiến ở Trung Đông và được cho là đã khuyên Tổng thống Trump không nên bắt đầu cuộc chiến này - tham gia xây dựng là “đáng lo ngại”, đồng thời kêu gọi chính quyền giải trình rõ ràng trước Quốc hội “làm thế nào một thỏa thuận được đàm phán đáp ứng được các mục tiêu an ninh quốc gia của Mỹ ở Iran”.

Trong khi đó, phía Iran tỏ ra thiếu tin tưởng đối với một số thành viên đoàn đàm phán Mỹ, đặc biệt là đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, do vai trò của họ trong các diễn biến trước đây.

Cán cân quyền lực mới tại Tehran

Các cuộc đàm phán cũng sẽ là một phép thử ban đầu đối với giới lãnh đạo mới của Iran.

Các cuộc không kích trong thời gian qua đã làm suy yếu tầng lớp lãnh đạo cấp cao của Iran, đồng thời đưa những nhân vật có mối liên hệ chặt chẽ hơn với quân đội, đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lên nắm quyền.

Theo đánh giá của một số quan chức châu Âu, Tehran có thể tìm cách tận dụng lệnh ngừng bắn để củng cố nội bộ. Tuy nhiên, vẫn còn những nghi vấn về khả năng duy trì ổn định của chính quyền trước áp lực trong nước sau chiến tranh.

So với trước đây, khi quyền lực được chia sẻ giữa nhiều nhóm lợi ích, cấu trúc quyền lực tại Iran hiện được cho là đã tập trung hơn, với vai trò nổi bật của IRGC.

Phép thử quan trọng

Dù cả Mỹ và Iran đều có động lực chấm dứt xung đột, khoảng cách lập trường, sự thiếu tin cậy và những biến động nội bộ khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận tại Islamabad vẫn chưa rõ ràng.

Một cựu quan chức khu vực nhận định: “Lệnh ngừng bắn phục vụ lợi ích của tất cả các bên. Ai cũng cần nó, nếu không, đã không có những cuộc đàm phán này”.

Trong bối cảnh đó, vòng đàm phán sắp tới được xem là phép thử quan trọng đối với khả năng thu hẹp khác biệt và mở ra cơ hội hạ nhiệt căng thẳng giữa hai đối thủ lâu năm.