Bảo vệ môi trường đất:“Kim chỉ nam” cho quản lý tài nguyên quốc gia
Từ thực tiễn ô nhiễm gia tăng trong công nghiệp, nông nghiệp và đô thị, các đại biểu nhấn mạnh cần hoàn thiện hành lang pháp lý, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và nâng cao nhận thức xã hội.
Hệ sinh thái bị ảnh hưởng, thiệt hại nặng nề về kinh tế
Chia sẻ tại Toạ đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, PGS. TS Trương Mạnh Tiến, Chủ tịch Hội Kinh tế môi trường Việt Nam khẳng định, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa mang lại nhiều lợi ích nhưng cũng gây ra không ít tác hại cho môi trường.
Điển hình là các hiện tượng lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, tình trạng ô nhiễm tại các khu công nghiệp, các làng nghề… xả thải gây ô nhiễm đất, nước và không mang lại lợi ích mong muốn.
Nguồn ô nhiễm tác động mạnh với sức khỏe của người lao động sản xuất ra sản phẩm, đồng thời, ô nhiễm đất và nước có thể lan rộng, tích tụ trong thực phẩm, gây hại không chỉ cho con người mà cả hệ sinh thái.
Cùng với đó người sử dụng gián tiếp các sản phẩm cũng chịu ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đất. Đặc biệt nguy hiểm, khi nguồn nước thải bị nhiễm kim loại nặng và các hóa chất khác có tác động lớn, lan truyền tới các mạch nước ngầm.
Chính vì vậy, Nhà nước đã có những quy định và chính sách nhằm tăng trách nhiệm của các nhà sản xuất trong nông nghiệp và công nghiệp, tuy nhiên thực tiễn triển khai vẫn còn nhiều khó khăn, nhất là ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh,… và các khu công nghiệp lớn.
“Chúng ta cũng thường xuyên bàn về vấn đề biến đổi khí hậu bao gồm xâm nhập mặn, sa mạc hóa đang trở thành trở thành vấn đề nghiêm trọng, gây thiệt hại lớn cho kinh tế và đời sống. Chính vì vậy, chúng ta cần hết sức cố gắng nhằm khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường đất”, PGS. TS Trương Mạnh Tiến nhấn mạnh.
“Kim chỉ nam” cho công tác bảo vệ môi trường đất
Khẳng định việc bảo vệ môi trường đất là nền tảng để đảm bảo cho an ninh lương thực, bảo đảm cho sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi cho biết, tại Kỳ họp thứ Mười, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Nghị quyết 247/2025/QH15, sau chuyên đề giám sát về bảo vệ môi trường là kim chỉ nam hành động cho công tác bảo vệ môi trường thời gian tới.
Thực tế, Việt Nam có nguồn lực đất đai hữu hạn, trong khi đó yêu cầu về phát triển dân số, kinh tế ngày càng trở nên cấp thiết. Việc bảo vệ môi trường đất là nền tảng để đảm bảo cho an ninh lương thực, bảo đảm cho sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.
Do đó, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhấn mạnh một số vấn đề cần đặc biệt quan tâm nhằm triển khai hiệu quả công tác quản lý và bảo vệ môi trường đất:
Thứ nhất, cần đánh giá tổng thể và toàn diện hơn hành lang pháp lý, bảo đảm sự căn cơ, các chế tài cần đủ mức răn đe, làm thay đổi hành vi của các đối tượng liên quan và phải được thực thi nghiêm túc.
Thứ hai, liên quan đến việc thúc đẩy kinh tế tuần hoàn gắn với bảo vệ môi trường đất, cần giảm thiểu chất thải đưa vào trong môi trường đất, khuyến khích thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn. Hoàn thiện các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, với sản phẩm bao bì trong lĩnh vực nông nghiệp, bao bì chứa chất bảo vệ thực vật.
Thứ ba, cần đầu tư vào công nghệ và nâng cao nhận thức. Hệ thống quan trắc, giám sát, thông tin, cơ sở dữ liệu, số hóa quy trình liên quan đến môi trường đất cần phải được đầu tư và triển khai nhanh chóng, hiệu quả. Đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức của người dân, của tổ chức cá nhân liên quan để mọi người hiểu tác hại của ô nhiễm đất, hiểu trách nhiệm và chung tay thực hiện các biện pháp để bảo vệ môi trường đất.
Tuyên truyền giáo dục: chìa khoá cải thiện môi trường đất
Từ góc độ của cơ quan nghiên cứu, ông Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, Bộ Y tế nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức cho người dân.
Để thông điệp về nguy cơ ô nhiễm đất, đặc biệt là nguy cơ chuyển hóa qua chuỗi thực phẩm khi vào đời sống của người dân, trước tiên cần thay đổi hành vi bằng cách tiếp cận theo 4 nguyên tắc cơ bản sau:
Thứ nhất, thông điệp truyền thông phải xuất phát từ những gì người dân nhìn thấy, ăn uống và cảm nhận hàng ngày. Thay vì nói đến những từ trừu tượng như kim loại nặng hay tích lũy sinh học, cần chuyển thành những cảnh báo cụ thể.
Thứ hai, truyền thông cần tôn trọng văn hóa và tập quán canh tác của nông dân. Mỗi thông điệp đi cần đi kèm một giải pháp như hướng dẫn sử dụng thuốc bảo vệ thực vật an toàn, đúng liều, đúng thời điểm, thu gom và xử lý rác thải nông nghiệp hoặc giới thiệu các mô hình canh tác thân thiện với đất được chính nông dân địa phương đã áp dụng thành công.
Thứ ba, cần chọn kênh truyền thông phù hợp với trình độ tiếp cận thông tin của người dân ở nông thôn. Bên cạnh báo chí và mạng xã hội, hệ thống văn bản quy pháp luật, các kênh truyền thông như loa truyền thanh xã, họp thôn, sinh hoạt hội nông dân, hội phụ nữ trạm y tế xã giữ vai trò rất quan trọng.
Thứ tư, gắn với giáo dục và thay đổi hành vi lâu dài. Không chỉ dừng lại ở việc mức độ cảnh báo nguy cơ mà nội dung bảo vệ đất và sức khỏe cần được lồng ghép vào trong các chương trình đào tạo cho nông dân, các trường học ở nông thôn và các phong trào xây dựng nông thôn mới và đặc biệt đối với trẻ em.
“Truyền thông hiệu quả về nguy cơ ô nhiễm đất đối với người dân nông thôn là phải truyền thông gần dân, nói đúng ngôn ngữ của người dân gắn với lợi ích sức khỏe, sinh kế và được duy trì bền bỉ trong một hệ thống chính sách đồng bộ”, Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường Lê Thanh Hải nhấn mạnh.
