Bảo vệ bản quyền điện ảnh thời trí tuệ nhân tạo:Chủ động thích ứng, không để... "sự đã rồi"

Ranh giới giữa sáng tạo và quyền sở hữu

Lịch sử phát triển của điện ảnh gắn liền với những cuộc cách mạng kỹ thuật, từ sự chuyển đổi của phim câm sang phim có tiếng, cho đến sự thống trị của kỹ xảo máy tính… Tuy nhiên, khi AI xuất hiện không đơn thuần là bước tiến về mặt công cụ, mà trực tiếp chạm đến “đặc quyền” của con người: năng lực sáng tạo. Sự thay đổi này đang đặt hệ sinh thái điện ảnh trước cuộc khủng hoảng sâu sắc về ranh giới giữa thẩm mỹ và quyền sở hữu tài sản trí tuệ.

Tại Hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” trong khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV vừa qua, các nhà quản lý, chuyên gia, đạo diễn và nghệ sĩ đã cùng trao đổi về thách thức của AI đối với vấn đề quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ. Trong thực tiễn sản xuất, AI đang cho thấy ưu thế vượt trội, giúp tối ưu hóa các vấn đề kỹ thuật. Nhờ khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ, AI tự động hóa các khâu bóc tách hậu kỳ, thiết kế phân cảnh, thậm chí điều chỉnh/phục dựng diện mạo của diễn viên... Điều này giúp giảm đáng kể kinh tế cho người sản xuất, từ nhà làm phim thương mại tới nghệ sĩ độc lập.

Thế nhưng, chính sự tối ưu hóa này lại tạo ra nghịch lý pháp lý lớn của điện ảnh. Mối quan hệ giữa AI và bản quyền tác phẩm tạo ra vòng lặp xung đột từ đầu vào đến đầu ra. Đầu vào của AI phụ thuộc hoàn toàn vào dữ liệu, trong đó có việc học hỏi từ hàng triệu thước phim, kịch bản đã được bảo hộ bản quyền. Các hệ thống này liên tục hấp thụ chất xám của giới nghệ sĩ mà không có cơ chế xin phép hay trả phí, gây mâu thuẫn trong cộng đồng sáng tạo. Trong khi đó, về đầu ra, câu hỏi “Ai sở hữu bản quyền phim AI?” vẫn chưa có lời giải thống nhất.

Theo TS. Bùi Thị Bích Liên, giảng viên Luật Sở hữu trí tuệ, Trường Đại học FPT, phần lớn học giả và văn phòng quốc gia về bản quyền cho rằng, bản quyền đòi hỏi sự sáng tạo có ý chí của con người. Các tác phẩm do AI tạo ra không được hoặc chỉ nhận được rất ít sự bảo hộ bản quyền. Tuy nhiên, thách thức cơ bản vẫn là tìm sự cân bằng để vừa bảo đảm việc sử dụng AI có trách nhiệm vừa khuyến khích các ngành công nghiệp nội dung quan trọng.

Thực tế, tác phẩm được tạo ra một phần hoặc toàn bộ bởi AI vẫn nằm trong vùng xám. Các hãng phim trong nước đối mặt với rủi ro tài chính lớn nếu tài sản của họ không được luật bảo vệ hoặc thương mại hóa do thiếu bằng chứng về quyền tác giả của con người. Chưa kể, còn có rào cản về kỹ thuật đối với các cơ quan giám sát văn hóa khi không dễ kiểm tra xem một bộ phim được phát hành có sử dụng không phép dữ liệu quốc tế trong giai đoạn huấn luyện AI hay không...

Hành lang pháp lý và chiến lược thích ứng

Ngành điện ảnh không thể chọn cách quay lưng với công nghệ, mà cần xây dựng một hệ thống phòng vệ đa tầng kết hợp giữa pháp lý minh bạch, quy trình vận hành có kiểm soát và chiến lược phát triển văn hóa bền vững.

Dưới góc nhìn của người trực tiếp điều hành sản xuất, Tổng Giám đốc VinStudio Trịnh Thị Thủy Liên cho rằng, ngành điện ảnh không nên tiếp cận AI bằng tâm thế sợ hãi, nhưng cũng không nên hưng phấn thiếu kiểm soát. Đây không phải bài toán "chọn một", mà là bảo vệ đồng thời cả công nghệ lẫn sáng tạo.

Ngành điện ảnh tồn tại vì có sự đầu tư để tạo ra tài sản trí tuệ. Một bộ phim, một nhân vật, một thế giới hư cấu hay một thương hiệu điện ảnh - tất cả đều mất nhiều năm để xây dựng. Nếu các mô hình AI khai thác các tài sản đó như dữ liệu huấn luyện mà không có cơ chế cấp phép, ghi nhận hoặc chia sẻ giá trị hợp lý, toàn bộ động lực đầu tư vào sáng tạo sẽ bị xói mòn.

Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ quy định rõ quyền tác giả đối với tác phẩm điện ảnh. Việt Nam cũng đã gia nhập Hiệp ước về quyền tác giả (WCT) và Hiệp ước về biểu diễn và bản ghi âm (WPPT) của WIPO năm 2022. Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (2025) đã xác lập quyền tác giả gắn với tác phẩm được tạo ra trực tiếp bởi lao động trí tuệ và tinh thần của con người.

“Khoảng trống, vì thế, không nằm ở luật, mà ở năng lực thực thi và cách doanh nghiệp thiết kế hợp đồng, quy trình. Không bảo vệ được IP thì không có nền công nghiệp sáng tạo bền vững… Sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược của kỷ nguyên AI, và việc bảo vệ nó không thể phó mặc cho kiện tụng sau khi sự đã rồi”, bà Trịnh Thị Thủy Liên cảnh báo.

Chiến lược thích ứng phải xuất phát từ tư duy của chính người làm nghề. Giám đốc Phòng thí nghiệm Khoa học dữ liệu, Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM), GS. Hồ Tú Bảo phân tích, tài sản trí tuệ trong điện ảnh có nhiều lớp: kịch bản gốc, hình ảnh, âm nhạc, quyền về hình ảnh của diễn viên, và đặc biệt là phong cách - thứ khó bảo vệ nhất về mặt pháp lý nhưng có giá trị nhất về mặt nghệ thuật.

“Do không được bảo hộ bản quyền, AI có thể học và bắt chước phong cách của một đạo diễn mà không vi phạm pháp lý. Đây là giới hạn mà người làm nghề cần nhận thức, không phải để bỏ cuộc mà tìm cách bảo vệ khác, thông qua thương hiệu cá nhân, cộng đồng khán giả trung thành, tạo ra tác phẩm có chiều sâu cá nhân mà AI không thể tái tạo”, GS. Hồ Tú Bảo nhận định.