Bảo đảm quyền trẻ em, ngăn chặn lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi

Minh bạch quy trình ghép trẻ, ngăn ngừa trục lợi

Góp ý dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), ĐBQH Trần Thị Thanh Lam (Vĩnh Long) bày tỏ nhất trí với các mục đích, quan điểm chỉ đạo trong xây dựng dự án Luật, nhất là yêu cầu lấy lợi ích tốt nhất của trẻ em làm mục tiêu xuyên suốt. Theo đại biểu, trẻ mồ côi, trẻ không nơi nương tựa, trẻ khuyết tật là những đối tượng dễ bị tổn thương, cần được bảo vệ toàn diện trước, trong và sau khi được nhận làm con nuôi.

Tán thành với cách tiếp cận luật khung, luật nguyên tắc, tuy nhiên, đại biểu đề nghị rà soát các nội dung giao Chính phủ quy định chi tiết, luật hóa tối đa những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em. Bởi đây là lĩnh vực có phạm vi tác động rộng, có yếu tố nước ngoài và tiềm ẩn nguy cơ gian lận, trục lợi, mua bán người hoặc lạm dụng việc nuôi con nuôi.

Đáng chú ý, từ thực tiễn từng làm Giám đốc cơ sở nuôi dưỡng trẻ mồ côi, đại biểu Trần Thị Thanh Lam phản ánh tình trạng lợi dụng việc trẻ bị bỏ rơi để hợp thức hóa thỏa thuận nhận nuôi từ trước. Người bỏ rơi trẻ và người có nhu cầu nhận nuôi có thể thống nhất thời điểm, địa điểm bỏ rơi, sau đó người muốn nhận nuôi xuất hiện ngay khi chính quyền địa phương hoặc cơ sở bảo trợ đến làm thủ tục.

Tình trạng này gây khó khăn cho việc xác minh, tiềm ẩn nguy cơ lách luật và ảnh hưởng đến tính khách quan trong quá trình lựa chọn gia đình thay thế. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc đăng ký nhu cầu nhận con nuôi, lập danh sách trẻ em cần tìm gia đình thay thế ở phạm vi cấp tỉnh và toàn quốc, gắn với cơ sở dữ liệu quốc gia về nuôi con nuôi. Đồng thời, cần làm rõ mối quan hệ ưu tiên giữa các quy định về đối tượng được nhận nuôi và nguyên tắc ghép trẻ.

Về tiêu chí ghép trẻ, đại biểu cho rằng việc đánh giá mức độ phù hợp giữa người nhận nuôi và trẻ cần toàn diện hơn, không chỉ căn cứ vào điều kiện của người nhận nuôi, hoàn cảnh, giới tính, dân tộc, tôn giáo, ngôn ngữ của trẻ mà còn phải xem xét khả năng đáp ứng nhu cầu tâm lý, sức khỏe, giáo dục, tình trạng khuyết tật, bệnh lý và những nhu cầu đặc thù khác.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm rà soát định kỳ của các cơ sở trợ giúp xã hội đối với trẻ chưa tìm được gia đình thay thế, cân nhắc thời hạn 6 tháng và xác định đây là trách nhiệm bắt buộc. Luật cũng cần quy định cụ thể cơ chế giám sát, hồ sơ đánh giá, căn cứ lựa chọn và trách nhiệm của những người tham gia ghép trẻ, nhất là trong trường hợp đại diện cơ sở trợ giúp xã hội tham gia quyết định.

Bảo vệ nguồn gốc, bản sắc và quyền phát triển của trẻ

Từ góc độ công tác dân tộc và bảo đảm quyền trẻ em dân tộc thiểu số, ĐBQH Tráng A Dương (Lào Cai) đề nghị hoàn thiện dự thảo Luật theo hướng tôn trọng nguồn gốc dân tộc, ngôn ngữ, văn hóa và mối liên hệ gia đình, cộng đồng của trẻ khi xác định lợi ích tốt nhất.

Tại khoản 3 Điều 4, đại biểu đề nghị bổ sung theo hướng bổ sung yếu tố dân tộc, tôn giáo đảm bảo phù hợp với nhu cầu thực hiện chính sách dân tộc tôn giáo và quyền bình đẳng của trẻ em dân tộc thiểu số. Theo đại biểu, đây là cơ sở bảo đảm quyền bình đẳng, góp phần ổn định tâm lý và tạo điều kiện để trẻ hòa nhập trong môi trường gia đình mới.

Đối với các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 5, đại biểu lưu ý Luật Nuôi con nuôi hiện hành đã quy định hành vi lợi dụng việc nhận trẻ em là người dân tộc thiểu số để hưởng chế độ, chính sách ưu đãi của Nhà nước. Trong khi dự thảo sửa đổi khái quát thành hành vi lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung nội dung về hành vi hưởng chế độ, chính sách ưu đãi của Nhà nước không đúng quy định, nhằm tăng tính rõ ràng và hiệu quả phòng ngừa.

Về quyền biết nguồn gốc tại Điều 7, đại biểu đề nghị lưu giữ đầy đủ thông tin về cha mẹ đẻ, dân tộc, quê quán và các thông tin liên quan trong hồ sơ nuôi con nuôi, tạo điều kiện để trẻ tìm hiểu nguồn gốc khi có yêu cầu. Đặc biệt, đối với trẻ em dân tộc thiểu số được nhận làm con nuôi ở nước ngoài, việc bảo đảm thông tin về nguồn gốc còn góp phần gìn giữ bản sắc và quyền nhận diện văn hóa của trẻ.

Đại biểu cũng đề nghị việc lấy ý kiến đồng ý cho làm con nuôi tại Điều 21 cần phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số. Cha mẹ đẻ, người giám hộ và trẻ em cần được hỗ trợ để hiểu rõ hệ quả pháp lý của việc cho, nhận con nuôi, bảo đảm sự đồng thuận tự nguyện và quyền lợi tốt nhất của trẻ. Đối với các tổ chức nuôi con nuôi nước ngoài được cấp phép hoạt động tại Việt Nam, cần xem xét bổ sung yêu cầu hiểu biết về phong tục, tập quán, bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam và tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em dân tộc thiểu số.

Về nội dung theo dõi trẻ sau khi được nhận làm con nuôi, ĐBQH Sí Thị Mai Anh (Lào Cai) đề nghị bổ sung cơ sở trợ giúp xã hội vào danh sách cơ quan tiếp nhận báo cáo tình hình phát triển của con nuôi tại Điều 22.

Theo dự thảo, trong thời hạn 3 năm kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi có trách nhiệm báo cáo định kỳ 6 tháng một lần cho cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu cho rằng, cơ sở trợ giúp xã hội là nơi trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ trước khi giao nhận, nắm rõ hoàn cảnh, tâm lý và tình trạng sức khỏe ban đầu của trẻ. Vì vậy, việc tiếp nhận báo cáo sẽ giúp cơ sở theo dõi sát hơn quá trình hòa nhập của trẻ trong gia đình mới, chủ động phối hợp với chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn để hỗ trợ khi phát sinh khó khăn hoặc dấu hiệu bất thường.