Bảo đảm nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của trẻ em

Ưu tiên trẻ em được sống trong môi trường gia đình gốc

Dự thảo Luật quy định quyết định nuôi con nuôi không còn hiệu lực kể từ ngày quyết định chấm dứt việc nuôi con nuôi của Tòa án có hiệu lực pháp luật, lúc này quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi chấm dứt.

Tuy nhiên, ĐBQH Nguyễn Danh Tú (An Giang) cho rằng, dự thảo Luật chưa quy định trường hợp này, việc xác định cha mẹ cho con nuôi như thế nào? Nếu không có quy định cụ thể sẽ không có cơ sở để xác định cha mẹ đối với con nuôi sau khi đã chấm dứt việc nuôi con nuôi.

Đại biểu Nguyễn Danh Tú đề nghị cân nhắc, bổ sung quy định: quan hệ giữa cha mẹ đẻ và con đẻ được khôi phục kể từ thời điểm quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt. Như vậy, dù con nuôi đã thành niên hay chưa thành niên, khi quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt thì việc xác định cha mẹ của con nuôi là cha mẹ đẻ của người đó. Đây là một hệ quả pháp lý quan trọng của việc chấm dứt nuôi con nuôi.

Khoản 2 Điều 29 dự thảo Luật quy định, khi chấm dứt nuôi con nuôi, Tòa án quyết định giao cho cha mẹ đẻ hoặc cơ quan, tổ chức khác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục trong trường hợp con nuôi không có khả năng lao động.

Đại biểu Nguyễn Danh Tú cho biết, nếu con nuôi đã thành niên, mặc dù không có khả năng lao động nhưng có tài sản để tự nuôi mình thì không nhất thiết phải giao cho cơ quan, tổ chức khác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục. Cụ thể, khoản 3 Điều 78 Luật Hôn nhân và gia đình quy định đối với trường hợp này còn phải có điều kiện “không có tài sản để tự nuôi mình”.

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 78 Luật Hôn nhân và gia đình quy định: “Quyền, nghĩa vụ giữa cha đẻ, mẹ đẻ và con đẻ được khôi phục kể từ thời điểm quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt…”. Trong khi đó, dự thảo Luật quy định Tòa án quyết định giao cho cha mẹ đẻ hoặc cơ quan, tổ chức khác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục.

Như vậy, giữa quy định của dự thảo Luật và Luật Hôn nhân và gia đình chưa có sự thống nhất. Theo đại biểu, quy định của Luật Hôn nhân và gia đình là phù hợp.

Mặc dù quy định của dự thảo Luật là kế thừa Khoản 2 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 nhưng sau đó, năm 2014 Quốc hội đã ban hành Luật Hôn nhân và gia đình. Do vậy, đại biểu Nguyễn Danh Tú đề nghị, chỉ nên quy định Tòa án giao cho tổ chức, cá nhân khác chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục; chỉ định người giám hộ khi cha mẹ đẻ không còn hoặc không có đủ điều kiện để nuôi dưỡng. Quy định này bảo đảm nguyên tắc “ưu tiên trẻ em được sống trong môi trường gia đình gốc”, “vì lợi ích tốt nhất của trẻ em”.

Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đã phát sinh của con nuôi

Khoản 2 Điều 23, dự thảo Luật đã bổ sung biện pháp bảo vệ trẻ em và ngoại lệ không hủy bỏ, thu hồi. Tuy nhiên, khoản 4, dự thảo Luật vẫn quy định quyết định bị hủy bỏ, thu hồi không có hiệu lực thi hành kể từ thời điểm giao nhận con nuôi.

ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) cho rằng, quy định này dễ dẫn đến cách hiểu mọi hệ quả pháp lý của quan hệ nuôi con nuôi đều bị phủ nhận từ thời điểm ban đầu. Có trường hợp trẻ đã sống nhiều năm trong gia đình nuôi, phát sinh quyền tài sản, quyền thừa kế hoặc giao dịch do người đại diện xác lập. Nếu thiếu nguyên tắc xử lý, việc khắc phục quyết định trái pháp luật có thể gây thiệt hại cho trẻ không có lỗi.

Đại biểu đề nghị bổ sung khoản 4, Điều 23 theo hướng: bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp đã phát sinh của con nuôi và người thứ ba ngay tình theo pháp luật dân sự; không buộc con nuôi hoàn trả chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đã được thực hiện; người có lỗi phải chịu trách nhiệm bồi thường theo pháp luật. Việc xử lý quyết định trái pháp luật không được đồng nghĩa với phủ nhận mọi quyền lợi chính đáng hình thành trong thời gian quan hệ nuôi con nuôi tồn tại.

Dự thảo Luật bổ sung căn cứ chấm dứt đối với con nuôi chưa thành niên khi người nhận nuôi độc thân, hoặc cả cha nuôi và mẹ nuôi chết, phải chấp hành hình phạt tù từ ba năm trở lên, mất năng lực hành vi dân sự hoặc mắc bệnh hiểm nghèo không còn khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng. Mục đích là tạo cơ hội chăm sóc thay thế cho trẻ, tuy nhiên, không còn khả năng trực tiếp chăm sóc không đồng nghĩa với việc phải chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi.

Khoản 1 Điều 27 đã yêu cầu có căn cứ, có yêu cầu chấm dứt; khoản 2 Điều 29 giao Tòa án đánh giá phương án chăm sóc nhưng còn thiếu yêu cầu đánh giá sự cần thiết phải chấm dứt trước khi quyết định. Chẳng hạn, cha mẹ nuôi qua đời nhưng trẻ vẫn được ông bà trong gia đình nuôi chăm sóc an toàn. Chấm dứt việc nuôi con nuôi có thể làm chấm dứt quyền, nghĩa vụ với các thành viên khác trong gia đình nuôi theo khoản 1 Điều 29, dù quan hệ này đang bảo vệ tốt cho trẻ.

Đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị bổ sung tại Điều 27, trước khi quyết định chấm dứt theo điểm b khoản 2, Tòa án phải xem xét khả năng giám hộ, chăm sóc trong gia đình nuôi; nguyện vọng, sự gắn bó và quyền lợi lâu dài của trẻ; chỉ chấm dứt khi thực sự cần thiết vì lợi ích tốt nhất của trẻ em. Quy định này không cản trở việc nhận con nuôi mới, mà tránh làm đứt gãy quan hệ gia đình đang ổn định.