Bắc Trung Bộ: Mở rộng diện tích dứa, chanh dây phải đi cùng hợp đồng tiêu thụ

Ngày 12/11, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An tổ chức Diễn đàn “Phát triển nguyên liệu dứa và chanh dây đáp ứng nhu cầu chế biến và xuất khẩu tại vùng Bắc Trung Bộ”. Các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý tập trung đánh giá tiềm năng thị trường, nhận diện điểm nghẽn và đề xuất giải pháp phát triển hai loại cây trồng này thành ngành hàng có giá trị cao.

Dư địa xuất khẩu lớn, Nghệ An đặt mục tiêu 11.000 ha dứa

Theo ông Đinh Cao Khuê, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), sản lượng dứa Việt Nam hiện đạt khoảng 860.000 tấn, đứng thứ 11 thế giới. Bắc Trung Bộ, đặc biệt là Nghệ An, có điều kiện tự nhiên, thổ nhưỡng thuận lợi để hình thành vùng nguyên liệu tập trung, quy mô lớn.

Với chanh dây, kim ngạch xuất khẩu năm 2026 ước đạt 300 triệu USD, cho thấy tiềm năng phát triển của ngành hàng này. DOVECO hiện có năng lực chế biến khoảng 400 tấn chanh dây mỗi ngày, sẵn sàng hỗ trợ giống, kỹ thuật và liên kết tiêu thụ với người trồng.

Ở góc độ thị trường, ông Phạm Quốc Liêm, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Nông nghiệp U&I (UNIFARM), cho biết nhu cầu nhập khẩu dứa toàn cầu đạt khoảng 6,1 tỷ USD, gồm 3,5 tỷ USD dứa tươi và 2,6 tỷ USD sản phẩm chế biến.

Trong khi đó, kim ngạch xuất khẩu dứa Việt Nam mới đạt 116,2 triệu USD, với khoảng 90% giá trị đến từ sản phẩm chế biến. Khoảng cách này cho thấy dư địa mở rộng xuất khẩu dứa tươi còn lớn, nhất là tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, UAE và Saudi Arabia.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội, ngành hàng phải nâng cao chất lượng sản phẩm, tổ chức sản xuất đáp ứng yêu cầu từng thị trường và phát huy lợi thế địa lý trong xuất khẩu.

Nắm bắt tiềm năng này, Nghệ An xác định dứa là một trong những cây trồng chủ lực, đặt mục tiêu mở rộng diện tích lên 11.000 ha vào năm 2030.

Theo bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, tháng 1/2026, UBND tỉnh đã ký thỏa thuận hợp tác với DOVECO nhằm phát triển vùng nguyên liệu phục vụ chế biến.

Tỉnh đồng thời ban hành chính sách hỗ trợ nông nghiệp giai đoạn 2026–2030, trong đó hỗ trợ 80% giá giống, 5 triệu đồng/ha chi phí làm đất và 3,5 triệu đồng/ha mua màng nilon phủ luống đối với diện tích trồng mới đủ điều kiện.

Đến nay, hơn 50 địa phương đăng ký trồng dứa với tổng diện tích trên 2.500 ha. Hai đợt đầu đã hoàn thành 520 ha, đợt ba đang triển khai, hướng tới mục tiêu trồng mới 1.000 ha trong năm nay.

Đáng chú ý, Nghệ An đặt mục tiêu toàn bộ diện tích được hỗ trợ phải có hợp đồng liên kết bao tiêu với doanh nghiệp chế biến, nhằm bảo đảm đầu ra ngay từ khi tổ chức sản xuất.

Dù triển vọng lớn, chuỗi sản xuất dứa và chanh dây vẫn đối mặt nhiều hạn chế. Ông Đỗ Bá Tân, Trưởng phòng Công nghệ Nông học, Trung tâm Nghiên cứu Phát triển thuộc Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), chỉ ra 5 điểm nghẽn chính, khiến giá trị toàn chuỗi có thể thất thoát tới 40–50%.

Những bất cập trải dài từ phân tích đất, kiểm tra mầm bệnh, lựa chọn giống đến quản lý dinh dưỡng, dịch hại, thu hoạch, phân loại và tận dụng phụ phẩm.

Riêng với chanh dây, vỏ và hạt chiếm khoảng 50% khối lượng quả nhưng chưa được khai thác hiệu quả, làm giảm giá trị gia tăng của sản phẩm.

Chuẩn hóa vùng trồng, bảo đảm đầu ra cho nông dân

Để khắc phục các hạn chế, ông Đỗ Bá Tân đề xuất ứng dụng đồng bộ công nghệ sinh học và công nghệ sau thu hoạch, kiểm soát chất lượng đất, giống, nước tưới, dinh dưỡng và dịch hại trong toàn bộ chu kỳ sản xuất.

PVCFC đã xây dựng lịch bón phân cho dứa theo 5 mốc trong chu kỳ sinh trưởng 18–20 tháng, đồng thời chia quy trình dinh dưỡng chanh dây thành 4 giai đoạn. Việc áp dụng kỹ thuật phù hợp giúp cây phát triển ổn định, cải thiện năng suất và chất lượng nguyên liệu.

Bên cạnh kỹ thuật, liên kết tiêu thụ được xác định là yếu tố quyết định tính bền vững của vùng nguyên liệu.

Ông Đinh Cao Khuê khẳng định DOVECO sẵn sàng thu mua toàn bộ sản lượng dứa thuộc vùng nguyên liệu đã ký hợp đồng, kể cả khi thị trường biến động. Doanh nghiệp cam kết công khai giá thu mua tối thiểu; nếu giá thị trường cao hơn, hai bên sẽ tiếp tục đàm phán để hài hòa lợi ích.

Để thực hiện cam kết, ông Khuê đề nghị các địa phương rà soát diện tích đã ký với từng doanh nghiệp, tránh chồng lấn hợp đồng và sớm hoàn thiện liên kết tiêu thụ. Hợp đồng rõ ràng ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp chủ động kế hoạch chế biến, đồng thời giảm rủi ro đầu ra cho nông dân.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Quý Dương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh ba nhiệm vụ trọng tâm gồm chuẩn hóa giống, hoàn thiện quy trình canh tác và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Cục sẽ phối hợp tổ chức tập huấn chuyên sâu về quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), hướng dẫn trực tiếp tại đồng ruộng và xây dựng lực lượng nông dân nòng cốt hỗ trợ các hộ sản xuất. Đây là giải pháp nhằm chủ động phòng ngừa dịch hại, hạn chế rủi ro khi mở rộng diện tích.

Về thị trường, Cục đang tham mưu Bộ Nông nghiệp và Môi trường thúc đẩy đàm phán mở cửa xuất khẩu dứa tươi, ưu tiên Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Đối với chanh dây, Việt Nam đã mở cửa thị trường quả tươi sang Trung Quốc và Australia, đồng thời tiếp tục đàm phán với Hoa Kỳ. Ông Dương đề nghị các hiệp hội, doanh nghiệp chủ động xác định thị trường tiềm năng để phối hợp với cơ quan quản lý thúc đẩy đàm phán.

Cùng quan điểm, PGS.TS. Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, đề nghị các địa phương rà soát quy hoạch, xây dựng kế hoạch sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế và nhu cầu thị trường.

Các đơn vị nghiên cứu thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam cần phối hợp với địa phương, doanh nghiệp tổng kết kinh nghiệm, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật theo hướng đơn giản, toàn diện, dễ áp dụng để chuyển giao cho nông dân.

Theo ông Doanh, doanh nghiệp đã sẵn sàng tham gia phát triển vùng nguyên liệu. Vấn đề là các địa phương phải tạo điều kiện để liên kết đi vào thực chất, gắn đầu tư nhà máy với tổ chức sản xuất và tiêu thụ.

Những giải pháp này được kỳ vọng giúp Bắc Trung Bộ khai thác tốt hơn lợi thế phát triển dứa, chanh dây, hình thành vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng yêu cầu chế biến và xuất khẩu, qua đó nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập cho người trồng.