Ba "mảnh ghép" về Hà Nội đầu thế kỷ XX 

Xem với cỡ chữ
Bộ tiểu thuyết lịch sử về Hà Nội của nhà văn Tô Hoài "Quê người" - "Mười năm" - "Quê nhà" là ba mảnh ghép tạo nên cái nhìn xuyên suốt về Hà Nội trong những năm đầu thế kỷ XX đến khi Cách mạng tháng Tám thắng lợi.

Đó là vùng Bưởi ngoại ô Hà Nội nghèo trong tiểu thuyết Quê người trước Cách mạng tháng Tám. Ngòi bút hiện thực của Tô Hoài đã xây dựng chân thực khung cảnh tiêu điều của làng Hạ. Những nông dân cần cù chất phác cam chịu sống nhẫn nhục trong nghèo khó. Bao ước mơ khát khao được sống hạnh phúc an bình đều như ánh đèn leo lét trong gió. Không khí ảm đạm, văn phong xót xa như những tác phẩm hiện thực của Nam Cao, Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan. Nhưng giữa cảnh nghèo chồng chất ấy, Tô Hoài vẫn thấy ở họ - những nông dân ngoại thành Hà Nội - nét hóm hỉnh, duyên dáng, những chuyện nên thơ tình tứ. Những nhân vật chỉ có ở Hà Nội, những câu chuyện chỉ có ở Hà Nội.

Bộ ba tiểu thuyết được Tô Hoài viết trong gần 40 năm

Sang Mười năm, cũng những nông dân đó được tập hợp dưới phong trào Ái hữu thời kỳ Mặt trận Dân chủ. Họ đã tìm thấy sự tự tin, thấy con đường để thay đổi vận mệnh của chính mình. Đúng như nhà nghiên cứu Hà Minh Đức đã nhận xét: “Viết Mười năm, Tô Hoài có ý thức khái quát cả một thời kỳ lịch sử của một vùng quê dệt cửi qua những chặng đường đấu tranh thời phong trào Ái Hữu ở thời kỳ Mặt trận Dân chủ rồi phong trào Việt Minh sôi nổi thời kỳ tiền khởi nghĩa cho đến khi Cách mạng tháng Tám hoàn toàn thành công. Tô Hoài đã khai thác câu chuyện ở làng Hạ với biết bao biến động, đổi thay. Tô Hoài viết về miền đất quen thuộc, gần gũi của quê hương mà ở đấy ông đã sống những ngày nhiều kỷ niệm”.

Tiểu thuyết Quê nhà viết sau cùng lại trở ngược dòng thời gian kể về hoạt động của các nghĩa quân chống lại quân Pháp trong hai lần đánh chiếm Hà Nội. Một số sự kiện lịch sử được nhắc đến gắn với danh nhân lịch sử Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Lưu Vĩnh Phúc… nhưng nhân vật chính yếu của tiểu thuyết là các anh hùng vô danh - những dân thường, thợ dệt làng Hạ và các phường xóm trong thành ngoài nội đã dũng cảm nổi lên chống quân xâm lược.

Những người Hà Nội được đặt vào các khung cảnh khác nhau trong các thời điểm lịch sử của Hà Nội đều thể hiện những phẩm chất cốt lõi của mình. Ngòi bút của Tô Hoài nâng niu những nét đẹp văn hóa tinh tế của Hà Nội từ trong lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán, nếp sống, dù hoàn cảnh khắc nghiệt độc giả vẫn nhận thấy sự đáng yêu, dễ thương trong nhân vật.

Bộ ba tiểu thuyết được Tô Hoài viết trong gần 40 năm. Năm 2020, trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Tô Hoài (1920 - 2020), gia đình ông đã tin tưởng ủy quyền quản lý toàn bộ các sáng tác của ông cho NXB Kim Đồng. Bên cạnh mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, bộ ba tiểu thuyết lịch sử về Hà Nội Quê người - Mười năm - Quê nhà là những tác phẩm đầu tiên trong di sản đồ sộ của Tô Hoài được NXB Kim Đồng gửi đến độc giả lứa tuổi trưởng thành, vào dịp kỷ niệm 67 năm Ngày Giải phóng Thủ đô.

Hà Linh Ngọc