ASEAN trước ngã rẽ mới: Cơ hội để Việt Nam bứt tốc

Từ một khu vực sản xuất đến hệ sinh thái kinh tế thống nhất

Trong nhiều năm, ASEAN được biết đến như một trong những trung tâm sản xuất năng động nhất thế giới. Tuy nhiên, theo ông Tim Evans, Tổng Giám đốc HSBC Việt Nam, khu vực đang đứng trước cơ hội lớn hơn: chuyển mình từ tập hợp các nền kinh tế riêng lẻ thành một chỉnh thể kinh tế thống nhất, được kết nối chặt chẽ về sản xuất, dịch vụ, vốn và hạ tầng.

Nhận định này được đưa ra trong bối cảnh thế giới đang trải qua những thay đổi sâu sắc. Căng thẳng địa chính trị, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và xu hướng chuyển đổi năng lượng đang làm thay đổi cách thức vận hành của nền kinh tế toàn cầu.

Theo ông Tim Evans, chính những biến động này lại mở ra cơ hội để ASEAN khẳng định vị thế mới. Với quy mô dân số lớn, lực lượng lao động trẻ, thị trường tiêu dùng đang mở rộng và khả năng thích ứng cao, ASEAN có đủ điều kiện để trở thành một trung tâm sản xuất, tiêu dùng và đổi mới sáng tạo quan trọng của thế giới.

Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội đó, ASEAN cần vượt qua giới hạn của một tập hợp thị trường riêng lẻ. Điều khu vực cần hướng tới là một hệ sinh thái kinh tế có mức độ liên kết cao hơn, từ hạ tầng logistics, năng lượng đến thương mại và thanh toán số.

Việc nâng cấp Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA 3.0) được xem là một bước đi đáng chú ý. Không dừng lại ở thương mại hàng hóa, hiệp định mới mở rộng sang các lĩnh vực như kinh tế số, kinh tế xanh và chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh Trung Quốc tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, những cơ chế hợp tác mới được kỳ vọng sẽ thúc đẩy mạnh mẽ hơn dòng chảy thương mại và đầu tư trong khu vực.

Một trụ cột khác là kết nối năng lượng. Sáng kiến Lưới điện ASEAN đang ngày càng mang ý nghĩa thực tiễn khi nhu cầu sử dụng năng lượng sạch gia tăng. Một hệ thống điện được kết nối tốt hơn không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn lực mà còn nâng cao khả năng chống chịu của khu vực trước các cú sốc từ bên ngoài.

Bên cạnh đó, ASEAN còn sở hữu một lợi thế ít được nhắc tới nhưng rất quan trọng: sức cầu nội địa. Theo phân tích của HSBC dựa trên dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ tiết kiệm bình quân của sáu nền kinh tế ASEAN đạt khoảng 32% GDP trong năm 2024, cao hơn gần 6 điểm phần trăm so với mức trung bình toàn cầu. Đây là nguồn lực đáng kể để hỗ trợ đầu tư và tiêu dùng trong dài hạn.

Cùng với đó, kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng mới. ASEAN hiện là một trong những thị trường phát triển nhanh nhất về thanh toán thời gian thực, ví điện tử và ngân hàng số. Quy mô nền kinh tế số của khu vực được dự báo có thể đạt khoảng 2.000 tỷ USD vào năm 2030.

Với cơ cấu dân số trẻ, mức độ tiếp cận công nghệ cao và sự hiện diện của nhiều “siêu ứng dụng” hàng đầu thế giới, ASEAN không chỉ là câu chuyện về công nghệ mà còn là câu chuyện của tiêu dùng và đổi mới mô hình kinh doanh.

Việt Nam hội tụ nhiều thuận lợi để đón nhận làn sóng đầu tư mới

Trong bức tranh chung của ASEAN, Việt Nam được HSBC đánh giá là một trong những điểm sáng nổi bật nhất. Theo ông Tim Evans, nền kinh tế Việt Nam đang hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi để đón nhận làn sóng đầu tư mới. Năm 2025, GDP Việt Nam tăng 8,02%, cao nhất trong nhóm ASEAN-6. Tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đạt 38,42 tỷ USD, phản ánh niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp quốc tế vào triển vọng dài hạn của nền kinh tế.

Lợi thế của Việt Nam hiện không chỉ nằm ở chi phí sản xuất cạnh tranh. Quan trọng hơn, Việt Nam đang ngày càng giữ vai trò lớn hơn trong chuỗi cung ứng điện tử và công nghệ toàn cầu. Việc tham gia các hiệp định thương mại thế hệ mới như CPTPP hay RCEP tiếp tục mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường lớn và tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quốc tế.

Đáng chú ý, dòng vốn đầu tư đang có xu hướng dịch chuyển từ những ngành sản xuất truyền thống sang các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn như bán dẫn, điện tử, hạ tầng số, AI và năng lượng tái tạo.

Đây chính là những lĩnh vực mà Việt Nam đang có cơ hội tham gia sâu hơn. Hiện nay, bán dẫn và phần cứng công nghệ thông tin - truyền thông chiếm hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam. Điều này cho thấy Việt Nam đã có vị trí nhất định trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu và có thể tận dụng lợi thế đó để tham gia vào các mắt xích mới như trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây hay hạ tầng phục vụ AI. Nếu được triển khai hiệu quả, các lĩnh vực này không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng mới mà còn góp phần nâng cao năng suất cho toàn bộ nền kinh tế.

Cơ hội lớn đi cùng yêu cầu cải cách mạnh mẽ

Bên cạnh công nghệ, năng lượng tái tạo là một trong những lợi thế đáng chú ý nhất của Việt Nam. Trong khoảng một thập kỷ qua, sự phát triển nhanh của điện mặt trời và điện gió đã góp phần thay đổi đáng kể cơ cấu năng lượng quốc gia. Đây là một trong những kết quả nổi bật của quá trình chuyển đổi xanh mà Việt Nam đang theo đuổi.

Tuy nhiên, theo ông Tim Evans, thách thức hiện nay không còn nằm ở tiềm năng nguồn điện mà ở năng lực truyền tải và kết nối hạ tầng năng lượng. Khi nhu cầu điện cho sản xuất, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghệ cao ngày càng tăng, bài toán đầu tư hạ tầng điện sẽ trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, sáng kiến Lưới điện ASEAN có thể mở ra cơ hội mới cho Việt Nam. Khi điện năng được lưu chuyển hiệu quả giữa các quốc gia, lợi thế về năng lượng tái tạo sẽ không chỉ dừng lại ở phạm vi từng nước mà trở thành nguồn lực chung cho cả khu vực.

Dù vậy, cơ hội từ hội nhập khu vực sẽ chỉ được chuyển hóa thành tăng trưởng thực chất nếu đi cùng với cải cách trong nước. Theo đánh giá của HSBC, các yếu tố như tính minh bạch, hiệu quả thực thi chính sách, tốc độ xử lý thủ tục hành chính và mức độ ổn định của môi trường kinh doanh sẽ tiếp tục ảnh hưởng trực tiếp tới quyết định của các nhà đầu tư quốc tế trong những năm tới.

Những cải thiện về logistics, thanh toán liên thông, thương mại số hay thủ tục hải quan có thể không tạo ra tác động tức thời, nhưng lại là những nền tảng quan trọng quyết định sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.

Khi ASEAN bước vào giai đoạn tái cấu trúc mới, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để bứt phá. Nhưng cơ hội chỉ thực sự trở thành lợi thế khi được hỗ trợ bởi những cải cách đủ nhanh, đủ sâu và khả năng kết nối hiệu quả với các động lực tăng trưởng mới của khu vực. Đó cũng là chìa khóa để Việt Nam không chỉ tham gia mà còn đóng vai trò dẫn dắt trong hành trình định hình tương lai phát triển của ASEAN.