500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Hà TĩnhBài 1: Mẹ chỉ mong còn kịp đón con về

“Cho mẹ gặp con một chút…”

Đứng trước bàn thờ, Mẹ Việt Nam Anh hùng Trần Thị Đỏ, xã Đức Minh, đưa đôi tay gầy guộc về phía di ảnh người con trai. Giọng mẹ đứt quãng: "Cho mẹ gặp con một chút… Cho mẹ gặp con một chút…”.

Ở tuổi 98, mẹ đã hai lần tiễn con lên đường ra trận, rồi cả hai người con đều không trở về. Người con cả - Liệt sĩ Trần Quốc Việt, đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt. Bao năm qua, gia đình đã ngược xuôi khắp nơi, lần theo những thông tin ít ỏi với mong muốn tìm được nơi anh nằm lại nhưng vẫn chưa có kết quả. Thời gian khiến mắt mẹ mờ hơn, bước chân chậm lại, trí nhớ cũng không còn minh mẫn. Nhưng mỗi lần nhắc đến tên Việt, đôi mắt mẹ lại nhòe lệ. “Thương con lắm… Giờ mẹ chỉ muốn gặp thằng Việt một chút. Gặp được con rồi, mẹ có chết cũng đành…”, mẹ Trần Thị Đỏ nghẹn ngào.

Mong ước được biết nơi con nằm xuống, có một phần mộ để thắp nén hương đã theo mẹ gần trọn một đời người... Đó cũng là nỗi khắc khoải đeo đẳng gia đình Liệt sĩ Cao Tần, ở xã Sơn Kim 1, suốt 60 năm qua.

Liệt sĩ Cao Tần hy sinh ngày 22/7/1966 trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Gia đình không có giấy báo tử, không còn kỷ vật hay manh mối cụ thể để lần tìm. Tư liệu duy nhất còn lại là tấm Bằng “Tổ quốc ghi công”. Người mẹ của liệt sĩ đã qua đời mà chưa thể biết con mình đang nằm ở đâu. Ông Cao Đình Dung (em trai liệt sĩ) cho biết: nhiều năm qua, gia đình luôn mong muốn đi tìm anh nhưng không biết bắt đầu từ đâu.

Với những gia đình chưa tìm được phần mộ người thân, cuộc chia ly vẫn chưa thực sự khép lại... Và với nhiều người mẹ đã ở tuổi xế chiều, mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay đang mở ra một cơ hội mong manh nhưng vô cùng quý giá.

Tia hy vọng từ một mẫu ADN

Những ngày này, mẹ Nguyễn Thị Thảo, sinh năm 1932 (xã Cẩm Bình) thường lặng lẽ nhìn ra con đường làng - nơi hơn nửa thế kỷ trước đã tiễn người con trai đầu lên đường nhập ngũ.

Liệt sĩ Trần Quang Minh (sinh năm 1953) là anh cả trong gia đình có 9 anh chị em. Năm 1972, anh nhập ngũ, chiến đấu tại chiến trường Bình - Trị - Thiên. Suốt 3 năm nơi tuyến lửa, anh chỉ một lần về phép. Trước ngày con trở lại đơn vị, mẹ dặn giữ gìn sức khỏe, chờ đất nước thống nhất rồi trở về... Nhưng ngày 8/3/1975, anh hy sinh. Chỉ hơn một tháng sau, đất nước hoàn toàn giải phóng.

Nhiều năm qua, mẹ cùng các con đi khắp các nghĩa trang ở Quảng Trị, lần tìm trong từng cuốn sổ lưu danh nhưng vẫn chưa có kết quả. Trước những hàng bia ghi “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”, mẹ thường đứng lặng rất lâu.

Vừa qua, mẹ cùng người con trai thứ được cán bộ công an xã Cẩm Bình hướng dẫn lấy mẫu ADN phục vụ đối sánh. Với mẹ, đó là tia hy vọng sau hơn nửa thế kỷ kiếm tìm. " Mẹ chỉ mong tìm được con, đưa con về gần nhà.. Chỉ cần được như thế là mẹ mãn nguyện rồi…”, mẹ Thảo nói.

Cũng mang nỗi chờ đợi ấy suốt gần nửa thế kỷ là mẹ Nguyễn Thị Hồng (SN 1937), ở xã Thạch Lạc. Người con trai đầu của mẹ - Liệt sĩ Hoàng Trọng Hùng (SN 1958), nhập ngũ khi mới 18 tuổi, chiến đấu tại Campuchia và hy sinh ngày 24/10/1978. Từ đó, gia đình nhiều lần lần theo những manh mối ít ỏi từ đồng đội nhưng vẫn chưa tìm được phần mộ của anh.

Mẹ Hồng được thu nhận mẫu ADN từ năm 2025. Mỗi thông tin về công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đều được mẹ chăm chú dõi theo, như níu giữ hy vọng tìm được con khi tuổi đã xế chiều. Đứng trước bàn thờ, mẹ khẽ gọi: "Về với mẹ đi con, để anh em, con cháu còn có nơi hương khói, để mẹ biết con đã thực sự trở về…”.

Những mong mỏi ấy không chỉ hiện hữu trong gia đình mẹ Đỏ, mẹ Thảo hay mẹ Hồng... Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, chưa biết nơi người thân yên nghỉ vẫn là nỗi day dứt của hàng nghìn gia đình liệt sĩ.

Chạy đua với thời gian

Được triển khai từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” hướng tới tạo bước đột phá trong tìm kiếm, quy tập, lấy mẫu, giám định ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.

Tại Hà Tĩnh, song song với tìm kiếm, khai quật và lấy mẫu từ hài cốt liệt sĩ, việc thu nhận mẫu ADN của thân nhân cũng được đẩy nhanh. Riêng với các mẹ liệt sĩ, việc lấy mẫu được ưu tiên từ năm 2025 và tiếp tục rà soát, hoàn thiện trong đợt cao điểm, đạt tỷ lệ 100%. Đến nay, toàn tỉnh đã thu nhận mẫu sinh phẩm của hơn 130 mẹ liệt sĩ.

Phó Giám đốc Sở Nội vụ Đặng Văn Dũng cho biết: trong số 1.997 Mẹ Việt Nam Anh hùng của tỉnh, hiện chỉ còn 13 mẹ còn sống. Việc chủ động lấy mẫu sớm đã kịp thời lưu giữ nguồn mẫu có giá trị đặc biệt trong đối sánh di truyền.

Theo ông Đặng Văn Dũng, nhiều liệt sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp đến nay đã hơn 70 năm, có trường hợp trên 80 năm; những người hy sinh khi làm nhiệm vụ quốc tế tại Lào, Campuchia cũng đã gần nửa thế kỷ... "Chiến dịch 500 ngày đêm không cho phép chậm trễ. Càng chậm, chất lượng mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN càng suy giảm”, ông Dũng nhấn mạnh.