50 năm truy tìm nguồn gốc Ebola: Bí ẩn chưa có lời giải
Dù đã trải qua nửa thập kỷ nghiên cứu và hàng chục nghìn mẫu động vật được phân tích, các nhà khoa học vẫn chưa xác định được vật chủ tự nhiên của một số chủng virus Ebola, trong đó có virus Bundibugyo đang gây ra đợt bùng phát nghiêm trọng tại Cộng hòa Dân chủ Congo.
Kể từ tháng 4, Cộng hòa Dân chủ Congo đã ghi nhận 1.114 ca mắc Ebola được xác nhận cùng 279 trường hợp tử vong, trở thành đợt dịch lớn thứ ba kể từ khi căn bệnh được phát hiện vào năm 1976. Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo ngại không chỉ là quy mô dịch bệnh mà còn là sự mơ hồ về nguồn gốc của tác nhân gây bệnh.
“Chúng tôi gần như không có bất kỳ thông tin nào về virus Bundibugyo”
Nhà sinh thái học Mekala Sundaram
Đại học Georgia, Mỹ
Tác nhân gây ra đợt bùng phát lần này là virus Bundibugyo - một trong ba loài virus được biết đến có khả năng gây bệnh Ebola ở người. Giới khoa học cho rằng loại virus này thường tồn tại trong cơ thể một số loài động vật và đôi khi vượt qua rào cản loài để lây nhiễm sang con người.
Thế nhưng, dù đã trải qua 50 năm nghiên cứu và hàng chục nghìn mẫu động vật được phân tích, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác nơi virus này trú ẩn.
Sự thiếu hiểu biết này khiến con người tiếp tục đối mặt với nguy cơ từ các đợt bùng phát mới trong tương lai, bởi việc ngăn chặn dịch bệnh phụ thuộc một phần quan trọng vào khả năng xác định nơi mầm bệnh đang tồn tại trong tự nhiên.
Điều này không chỉ đúng với virus Bundibugyo mà còn với các loại virus khác gây bệnh Ebola, thậm chí cả những chủng virus họ hàng vẫn chưa từng lây sang người.
Cuộc truy tìm vật chủ kéo dài nhiều thập kỷ
Bệnh Ebola lần đầu được phát hiện vào năm 1976 thông qua hai đợt bùng phát riêng biệt tại Zaire (nay là Cộng hòa Dân chủ Congo) và Sudan. Các bệnh nhân đều xuất hiện những triệu chứng nghiêm trọng như sốt cao, nôn mửa, xuất huyết và tỷ lệ tử vong rất cao.
Khi phân tích mẫu bệnh phẩm, các nhà khoa học phát hiện những virus dạng sợi thuộc họ filovirus. Nghiên cứu sau đó cho thấy đây là hai loài virus khác nhau, ngày nay được gọi là virus Ebola và virus Sudan. Cùng với virus Bundibugyo được phát hiện sau này, chúng là ba tác nhân chính gây bệnh Ebola ở người.
Do hai đợt dịch năm 1976 không có mối liên hệ trực tiếp với nhau, các nhà điều tra suy luận rằng virus có thể đã lây từ một loài động vật chưa xác định sang những bệnh nhân đầu tiên.
Ngay sau đó, các nhóm nghiên cứu quốc tế bắt đầu hành trình truy tìm “ổ chứa tự nhiên” - những loài động vật mang virus trong điều kiện bình thường. Họ khảo sát những đàn dơi ăn côn trùng sinh sống trong một nhà máy dệt, nơi làm việc của nạn nhân đầu tiên được ghi nhận nhiễm virus Sudan. Chuột, rệp giường, muỗi và hàng loạt loài động vật khác cũng được đưa vào danh sách nghiên cứu.
Tuy nhiên, cuối cùng các nhà khoa học không tìm thấy dấu vết của hai loại virus tại bất kỳ loài động vật nào sống gần các ổ dịch.
Trong nhiều thập kỷ tiếp theo, các nghiên cứu chỉ thu được những manh mối rời rạc nhưng chưa đủ để xác định chắc chắn vật chủ tự nhiên.
Năm 1996, một nhóm nhà khoa học Nam Phi và Mỹ tiến hành thử nghiệm trên 19 loài động vật khác nhau, trong đó có cả nhện và rùa. Kết quả cho thấy virus Ebola không thể nhân lên ở phần lớn số loài được nghiên cứu. Tuy nhiên, ở ba loài dơi, virus lại sinh sôi mạnh mẽ mà không gây bệnh cho vật chủ.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tại châu Phi cũng phát hiện một tỷ lệ nhỏ dơi ăn quả mang kháng thể chống lại virus Ebola. Trong một số trường hợp hiếm hoi, các nhà khoa học còn tìm thấy vật liệu di truyền của virus trong máu chúng.
“Những bằng chứng hiện có vẫn chưa đủ để khẳng định dơi là vật chủ tự nhiên của virus”
Nhà sinh thái học Sadic Waswa Babyesiza
Đại học Makerere, Uganda
Tuy nhiên, theo ông Sadic Waswa Babyesiza, nhà sinh thái học tại Đại học Makerere (Uganda), những bằng chứng này vẫn chưa đủ để khẳng định dơi là vật chủ tự nhiên của virus.
“Điều đó hoàn toàn khác với việc chứng minh được ổ chứa mầm bệnh”, ông nói.
Những khoảng trống trong hiểu biết khoa học
Một trong những nguyên nhân khiến việc truy tìm nguồn gốc Ebola trở nên khó khăn là đặc tính sinh học phức tạp của virus.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy virus Ebola có thể tồn tại trong cơ thể người nhiều năm sau khi bệnh nhân hồi phục, ẩn náu tại những vị trí như mắt hoặc tinh dịch. Trong một số trường hợp, những ổ virus tồn lưu này có thể dẫn tới các đợt bùng phát mới sau nhiều năm.
Theo bà Sundaram, nếu hiện tượng tương tự xảy ra ở động vật, đặc biệt là dơi, các phương pháp xét nghiệm truyền thống sẽ rất khó phát hiện.
“Các xét nghiệm thông thường có thể bỏ sót virus đang ẩn trong những khoang nhỏ của cơ thể”, bà cho biết.
Nhà khoa học này đưa ra giả thuyết rằng những con dơi mang virus kéo dài có thể lây nhiễm cho nhau khi tập trung thành các đàn lớn để kiếm ăn. Virus có thể phát tán qua nước bọt hoặc phân, biến những cây ăn quả thành điểm trung chuyển, từ đó lan sang các loài động vật khác và cuối cùng là con người.
Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu hiện nay tập trung vào virus Ebola - chủng gây nhiều ca tử vong nhất trong lịch sử. Đối với virus Sudan và Bundibugyo, bằng chứng khoa học về vật chủ tự nhiên gần như bằng không.
Có thể tồn tại cả một mạng lưới vật chủ
Các nhà khoa học đã kiểm tra hàng chục nghìn cá thể thuộc hàng trăm loài động vật nhưng vẫn không tìm thấy bằng chứng rõ ràng về nơi trú ngụ của virus Sudan hay Bundibugyo.
“Thật không may, tất cả những gì chúng ta biết vẫn còn rất mơ hồ. Các cuộc điều tra thường chỉ được triển khai sau khi dịch bùng phát. Khi đó, dấu vết về nguồn gốc virus có thể đã biến mất”
Ông Fabian Leendertz
Giám đốc Viện Helmholtz về Sức khỏe Thống nhất của Đức
Họ cũng cảnh báo không nên mặc định rằng dơi ăn quả là vật chủ của mọi loại virus Ebola.
Một loài virus họ hàng được phát hiện vào năm 2018 là virus Bombali lại xuất hiện ở dơi ăn côn trùng chứ không phải dơi ăn quả. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy virus này đã lây sang người, nhưng giới khoa học không loại trừ khả năng đó trong tương lai.
Ngay cả khi dơi ăn quả hoặc dơi ăn côn trùng thực sự là vật chủ, các nhà nghiên cứu vẫn cho rằng chúng có thể chỉ là một mắt xích trong mạng lưới sinh thái rộng lớn hơn, nơi nhiều loài động vật cùng tham gia duy trì và truyền mầm bệnh cho nhau, trước khi mầm bệnh xuất hiện ở người.
Nửa thế kỷ sau khi Ebola được phát hiện, câu hỏi về nguồn gốc của căn bệnh vẫn chưa có lời giải đáp. Và chừng nào nơi trú ẩn thực sự của virus còn là một bí ẩn, nhân loại vẫn sẽ phải đối mặt với nguy cơ những đợt bùng phát mới xuất hiện bất ngờ từ thế giới tự nhiên.
