50 năm Quốc hội CHDCND Lào:Hành trình củng cố nhà nước pháp quyền và nâng cao vai trò đại diện

Xây nền pháp lý từ những ngày đầu lập quốc

Ngay khi được thành lập tháng 12/1975, Quốc hội Lào phải gánh trên vai nhiệm vụ vừa xây dựng thiết chế mới, vừa ổn định xã hội hậu chiến. Quốc hội ban hành hàng loạt sắc lệnh, nghị quyết để tái tổ chức bộ máy nhà nước, củng cố chính quyền nhân dân và kiểm soát trật tự xã hội trong giai đoạn đầy biến động.

Dấu mốc quan trọng nhất của thời kỳ đầu là Hiến pháp 1991 - bản Hiến pháp đầu tiên của CHDCND Lào, đặt nền móng cho mô hình nhà nước XHCN hiện đại, xác lập nguyên tắc một đảng lãnh đạo, phân định rõ vai trò giữa lập pháp - hành pháp - tư pháp, cũng như quy định các quyền cơ bản của công dân. Báo Pasaxon nhận định: “Hiến pháp 1991 đã mở đường cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền nhân dân, trao cho Quốc hội vai trò trung tâm trong việc hoạch định luật pháp và giám sát Chính phủ”.

Những lần sửa đổi Hiến pháp vào các năm 2003, 2015 và mới nhất 2025 cho thấy Quốc hội không ngừng tự đổi mới, mở rộng quyền hạn giám sát, nâng chuẩn quản trị nhà nước và thích ứng với yêu cầu phát triển nhanh của đất nước.

Hoàn thiện hệ thống pháp luật - nền tảng cho mở cửa và hội nhập

Năm 1986, với việc khởi động Cơ chế Kinh tế mới (New Economic Mechanism), Lào bước vào thời kỳ chuyển đổi mô hình kinh tế sâu rộng nhất trong lịch sử. Quốc hội giữ vai trò trung tâm: tạo hành lang pháp lý cho kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Trong giai đoạn này, Quốc hội thông qua hàng loạt đạo luật mang tính nền tảng: Luật Đầu tư nước ngoài (1988, sửa đổi nhiều lần); Luật Doanh nghiệp; Luật Ngân hàng và Tài chính; Luật Thuế, Luật Đất đai, Luật Khoáng sản… Những luật này mở cửa cho dòng vốn FDI đổ vào các lĩnh vực: thủy điện, viễn thông, năng lượng và khai khoáng; đồng thời tạo nền tảng pháp lý để Lào gia nhập ASEAN (1997) và WTO (2013).

Từ đầu thế kỷ XXI, bước vào kỷ nguyên hội nhập sâu rộng, Quốc hội Lào cũng từng bước đổi mới mạnh mẽ để nâng cao chất lượng lập pháp và khẳng định quyền lực lập pháp - công cụ xây dựng và hoàn thiện thể chế của mình. Các báo cáo UNDP trong khuôn khổ chương trình “Support to an Effective Lao National Assembly” (SELNA) chỉ ra rằng trong hai thập kỷ gần đây, năng lực lập pháp của Quốc hội đã được nâng cao đáng kể. Hệ thống ủy ban được chuyên môn hóa hơn, các quy trình thẩm tra luật được chuẩn hóa, và cơ chế tham vấn giữa các bộ ngành - Quốc hội - địa phương được củng cố. Nhiều luật mới về đầu tư, doanh nghiệp, ngân sách nhà nước, phòng chống tham nhũng, tòa án nhân dân… đã góp phần nâng nền tảng pháp lý của Lào tiến gần hơn với chuẩn mực quốc tế và yêu cầu hội nhập ASEAN.

Các đột phá phát triển và vị kiến trúc sư thể chế

Như một học giả đã nhận định, Quốc hội phải là kiến trúc sư trưởng về thể chế. Bước vào giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ, Quốc hội Lào đã chứng tỏ vai trò của mình trong quá trình đóng góp cơ sở pháp lý cho những đột phá phát triển của Lào.

Đầu tiên là đột phá về hạ tầng, sau khi Đường sắt Lào - Trung được khởi công, Quốc hội Lào đã phê chuẩn các dự án hạ tầng quan trọng khác, mang yếu tố quyết định nhằm biến nước Lào từ quốc gia không có biển (landlocked) thành một hành lang kết nối vùng (landlinked). Trong số đó, phải kể đến là Nghị quyết về Dự án Cảng cạn Thanaleng/Vientiane Logistics Park (2019); Dự án Cao tốc Vientiane - Vangvieng (2017); Các quốc lộ - hành lang Đông Tây (EWEC) (theo Nghị quyết số 135/NA).

Đột phá chuyển đổi số đang trở thành một trong những hướng ưu tiên hàng đầu của Lào trong thập niên mới, phù hợp với chiến lược “Digital Laos 2030”. Trong giai đoạn 2021-2023, Quốc hội đã lần lượt thông qua những đạo luật quan trọng tạo nền tảng cho nhà nước số hiện đại. Trước hết là Luật An ninh mạng (2021) - một khung pháp lý mới nhằm bảo vệ không gian mạng quốc gia, xử lý các hành vi vi phạm và nâng cao năng lực phòng vệ số. Tiếp đó, Luật Giao dịch điện tử được sửa đổi (2021) đã cập nhật nhiều quy định phù hợp với thương mại số, thanh toán số và các mô hình kinh doanh trực tuyến. Cùng năm, Lào cũng hoàn thiện Luật Bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư (2022), lần đầu thiết lập tiêu chuẩn về thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu cá nhân, đảm bảo quyền an toàn thông tin của người dân và doanh nghiệp. Bổ sung cho hệ thống luật này là Luật Chuyển đổi số trong dịch vụ công (2023), đặt mục tiêu thúc đẩy chính phủ điện tử, chuẩn hóa quy trình số hóa hành chính và nâng cao chất lượng phục vụ người dân. Đây là nhóm luật tạo điều kiện để Lào bước vào kỷ nguyên quản trị số, tăng tính minh bạch, hiệu quả và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ của khu vực.

Vai trò giám sát tăng cường: Từ biểu tượng đến thực chất

Nếu trong giai đoạn đầu vai trò giám sát còn mờ nhạt, thì từ thập niên 2000 trở lại đây, Quốc hội Lào từng bước mở rộng trọng trách này. Các phiên chất vấn, giám sát tối cao và các buổi điều trần chuyên đề đã được duy trì thường xuyên hơn, đặc biệt sau các đợt cải cách quy trình năm 2016- 2017.

Nhiều báo cáo của World Bank và Sida ghi nhận Quốc hội Lào đã bắt đầu quan tâm sâu hơn đến các vấn đề quản trị kinh tế như kỷ luật ngân sách, hiệu quả chi tiêu công, nợ công, quản lý tài nguyên, cũng như giám sát các chương trình xóa đói giảm nghèo. Việc công khai kết quả giám sát trên các phương tiện truyền thông nhà nước góp phần tăng tính minh bạch và mức độ tiếp cận thông tin của người dân.

Các đối thoại chính sách do Quốc hội chủ trì gần đây, với sự hỗ trợ của UNDP và Nhóm Ngân hàng Thế giới, đã trở thành diễn đàn quan trọng để thảo luận những thách thức vĩ mô, như phục hồi kinh tế hậu đại dịch, ổn định tài chính - tiền tệ và nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây là những thay đổi mang tính chất “thể chế hóa” vai trò giám sát, giúp Quốc hội chuyển từ mô hình giám sát hình thức sang giám sát dựa trên phân tích bằng chứng.

Củng cố vai trò đại diện – đưa Quốc hội đến gần người dân

Một trong những tiến bộ nổi bật nhất trong 50 năm hoạt động của Quốc hội Lào là sự cải thiện khả năng đại diện cho nguyện vọng của cử tri. Hệ thống tiếp xúc cử tri dần được mở rộng từ cấp tỉnh đến cấp huyện; đại biểu Quốc hội thường xuyên tổ chức tiếp dân trước và sau mỗi kỳ họp; các kiến nghị của người dân được tổng hợp và phản hồi theo quy trình chặt chẽ hơn.

Các chương trình hỗ trợ của UNDP ghi nhận sự thay đổi đáng kể trong công tác truyền thông nghị viện. Quốc hội Lào đã xây dựng trung tâm truyền thông, đẩy mạnh số hóa, phát sóng trực tuyến các phiên họp và công khai nghị trình làm việc. Điều này giúp thu hẹp khoảng cách giữa người dân và cơ quan quyền lực nhà nước, đồng thời tạo tiền đề cho văn hóa đối thoại chính sách minh bạch hơn.

Đặc biệt, tỷ lệ phụ nữ và đại biểu trẻ trong Quốc hội ngày càng tăng, cho thấy xu hướng đa dạng hóa thành phần đại diện. Lào hiện là một trong những nước ASEAN có tỷ lệ nữ nghị sĩ cao (22%, tương đương với 36/164 đại biểu), góp phần thúc đẩy các chính sách bình đẳng giới và phúc lợi xã hội.

Thách thức còn nhiều nhưng tiến trình cải cách đang đi đúng hướng

Dù đạt được nhiều thành tựu, các tổng kết và đánh giá quốc tế cũng chỉ ra nhiều thách thức mà Quốc hội Lào cần tiếp tục vượt qua. Rào cản về nguồn lực, trình độ phân tích chính sách còn hạn chế và áp lực đối với giám sát các vấn đề kinh tế vĩ mô phức tạp đang đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới.

Một số báo cáo cảnh báo rằng việc tăng cường vai trò giám sát cần đi kèm năng lực độc lập về phân tích ngân sách, đánh giá tác động chính sách và tiếp cận dữ liệu. Trong khi đó, việc mở rộng vai trò đại diện cần gắn với cơ chế phản hồi hiệu quả hơn đối với kiến nghị cử tri, đặc biệt tại các vùng sâu vùng xa.

Tuy vậy, xu hướng chung của 50 năm qua cho thấy, Quốc hội Lào ngày càng hoạt động thực chất hơn, tiếp cận chuẩn mực nghị viện hiện đại và đóng vai trò trung tâm trong xây dựng nhà nước pháp quyền.

Trong bối cảnh Lào đang đẩy mạnh tái cơ cấu nền kinh tế, kiểm soát nợ công và cải thiện năng lực cạnh tranh quốc gia, vai trò của Quốc hội càng trở nên thiết yếu. Một Quốc hội mạnh sẽ góp phần tạo lập môi trường pháp lý ổn định, nâng cao hiệu quả quản trị và hỗ trợ các mục tiêu phát triển bền vững.