10 năm sau Brexit, Anh có trở lại với EU?

Từ Brexit đến những hoài nghi ngày càng lớn

Người thổi bùng trở lại cuộc tranh luận là cựu Bộ trưởng Y tế Wes Streeting - nhân vật vừa tuyên bố từ chức với lý do không còn tin tưởng vào năng lực lãnh đạo của Thủ tướng Keir Starmer. Phát biểu tại hội nghị của phe cải cách trong Công đảng, ông Streeting gọi Brexit là “một sai lầm mang tính thảm họa”. Theo ông, việc rời EU khiến nước Anh “nghèo hơn, yếu hơn và kiểm soát ít hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ cuộc Cách mạng công nghiệp”.

Vị cựu bộ trưởng cho rằng nước Anh không thể tiếp tục né tránh cuộc tranh luận này và cần xây dựng một “mối quan hệ đặc biệt mới” với EU, bởi tương lai của nước Anh nằm ở châu Âu. Và một ngày nào đó cần quay trở lại. Ông cũng viện dẫn môi trường quốc tế bất ổn hiện nay, bao gồm sức ép an ninh từ Nga và xu hướng “Nước Mỹ trước tiên”, để lập luận rằng Anh cần gắn kết chặt chẽ hơn với lục địa.

Tuy nhiên, phát biểu này nhanh chóng gây chia rẽ trong nội bộ Công đảng. Thị trưởng Manchester Andy Burnham, người được xem là một trong những ứng viên tiềm năng thay thế Thủ tướng Starmer, thừa nhận Brexit đã gây tổn hại cho nước Anh nhưng phản đối việc tái khởi động cuộc chiến chính trị này. Ông nhấn mạnh rằng mình tôn trọng kết quả trưng cầu dân ý năm 2016 và cho rằng việc phủ nhận lá phiếu của cử tri sẽ làm suy yếu chính nền dân chủ mà các chính trị gia đang cố bảo vệ.

Trong khi đó, lãnh đạo đảng Bảo thủ Kemi Badenoch cho rằng việc Công đảng quay lại tranh luận Brexit cho thấy họ không có kế hoạch phát triển đất nước và chỉ đang cố “chiến đấu lại những cuộc chiến đã kết thúc từ lâu”. Về phần mình, Thủ tướng Keir Starmer không bác bỏ hoàn toàn khả năng Anh có thể một ngày nào đó quay lại EU, nhưng ông tránh đưa ra cam kết cụ thể. Starmer cho biết ưu tiên hiện tại là đưa Anh “xích lại gần châu Âu hơn” vì điều đó phục vụ lợi ích quốc gia.

Brexit đã diễn ra như thế nào?

Ngày 23/6/2016, cử tri Anh tham gia cuộc trưng cầu dân ý lịch sử về tư cách thành viên EU. Kết quả cuối cùng là 51,9% bỏ phiếu rời đi và 48,1% muốn ở lại. Tháng 3/2017, Anh chính thức kích hoạt Điều 50 của Hiệp ước Liên minh châu Âu - điều khoản quy định quy trình rút khỏi khối.

Quá trình đàm phán sau đó trở nên căng thẳng và kéo dài. Thủ tướng khi đó là Theresa May buộc phải từ chức sau nhiều lần thất bại trong việc thông qua thỏa thuận Brexit tại Quốc hội. Người kế nhiệm là Boris Johnson giành chiến thắng với khẩu hiệu nổi tiếng: “Hoàn tất Brexit”.

Đầu năm 2020, Đạo luật Thỏa thuận rút khỏi EU chính thức có hiệu lực và đến cuối năm đó, Anh rời khỏi thị trường chung và liên minh thuế quan. Các chuyên gia cho rằng Brexit được thực hiện theo mô hình khá “cứng”, khiến hoạt động thương mại phát sinh lượng lớn thủ tục hành chính mới. Nhiều doanh nghiệp nhỏ của Anh đã ngừng xuất khẩu sang EU vì không còn đủ nguồn lực để đáp ứng yêu cầu giấy tờ.

Quan hệ Anh - EU hiện nay đã thay đổi ra sao?

Sau khi Công đảng lên nắm quyền năm 2024, quan hệ giữa London và Brussels được đánh giá là đã cải thiện đáng kể. Chính phủ Starmer theo đuổi chiến lược “thiết lập lại” quan hệ với EU. Tại Hội nghị thượng đỉnh Anh - EU tháng 5/2025, hai bên thông qua tuyên bố chung và nhất trí thiết lập quan hệ đối tác an ninh - quốc phòng.

Tuy nhiên, nhiều lĩnh vực hợp tác khác vẫn đình trệ, bao gồm chương trình di chuyển thanh niên và kế hoạch đưa Anh quay lại thị trường điện châu Âu. Theo giới phân tích, rào cản lớn vẫn là câu hỏi: nước Anh sẵn sàng đóng góp tài chính đến đâu để tham gia trở lại các cơ chế của EU.

Trong khi đó, Công đảng vẫn giữ các “lằn ranh đỏ”: không tái gia nhập liên minh thuế quan và không quay lại thị trường chung. Điều này khiến mục tiêu đưa nước Anh “vào trung tâm châu Âu” vẫn còn khoảng cách lớn.

Các nghiên cứu kinh tế tiếp tục làm nóng tranh luận. Viện nghiên cứu UK in a Changing Europe ước tính Brexit khiến nền kinh tế Anh mất khoảng 6 - 8% tăng trưởng GDP tính đến năm 2025. Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách Anh (OBR) cũng dự báo về dài hạn, xuất nhập khẩu của Anh sẽ thấp hơn khoảng 15% so với kịch bản nước này vẫn ở lại EU.

Nếu muốn quay lại, nước Anh phải làm gì?

Về mặt pháp lý, việc quay lại EU là hoàn toàn có thể - nhưng không đơn giản. Theo các chuyên gia luật châu Âu, Anh sẽ phải nộp đơn theo Điều 49 của Hiệp ước Liên minh châu Âu - quy trình áp dụng cho mọi quốc gia xin gia nhập.

Lợi thế của Anh là nước này từng là thành viên và vẫn duy trì phần lớn tiêu chuẩn thể chế, hệ thống pháp luật và bộ máy phù hợp với EU. Tuy nhiên, việc tái gia nhập vẫn cần sự đồng thuận tuyệt đối của toàn bộ các nước thành viên. Một số quốc gia thậm chí có thể yêu cầu tổ chức trưng cầu dân ý trước khi phê chuẩn.

Ở trong nước, Chính phủ Anh cũng khó có thể bỏ qua ý kiến cử tri. Một kịch bản được nhắc đến là đưa cam kết tái gia nhập EU vào cương lĩnh tranh cử của Công đảng trong kỳ tổng tuyển cử tới. Nếu giành đa số, chiến thắng đó có thể được xem như một “ủy quyền chính trị” để bắt đầu quá trình đàm phán.

Châu Âu phản ứng thế nào trước ý tưởng đưa Anh trở lại?

Cho đến nay, EU vẫn giữ thái độ thận trọng. Đại diện cấp cao phụ trách đối ngoại của EU Kaja Kallas từ chối bình luận về khả năng Anh quay lại khối. Người phát ngôn trưởng của Ủy ban châu Âu Paula Pinho cũng cho biết còn quá sớm để đưa ra kết luận và nhấn mạnh đây là vấn đề chỉ có thể được xem xét khi xuất hiện đề xuất chính thức.

Tuy nhiên, bên dưới sự dè dặt đó, một số tín hiệu cởi mở đã xuất hiện. Nghị sĩ Đức Knut Abraham nhận định châu Âu sẽ hoan nghênh Anh quay lại và cho rằng đây sẽ là kịch bản “cùng thắng” trong bối cảnh các thách thức bên ngoài ngày càng gia tăng. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez cũng tuyên bố Madrid sẽ “hoàn toàn ủng hộ” việc Anh tái gia nhập, đồng thời thừa nhận: “Chúng tôi nhớ nước Anh”.

Đáng chú ý hơn, ông Sandro Gozi - Chủ tịch phái đoàn Nghị viện EU tại Hội đồng Nghị viện EU - Anh, cho rằng nếu London thực sự muốn quay lại, Brussels hoàn toàn có thể xem xét một quy trình gia nhập nhanh hơn so với các ứng viên thông thường. Theo ông, việc Anh trở lại sẽ không phải là chiến thắng của EU trước Anh mà là chiến thắng của cả châu Âu.

Các nguồn tin tại Brussels cũng cho rằng Anh có lợi thế lớn nhờ từng là thành viên, vẫn còn “ký ức thể chế” và mức độ tương thích cao với luật pháp EU. Điều đó có thể giúp quá trình tái gia nhập diễn ra nhanh hơn đáng kể so với các nước ứng viên khác.

Tuy vậy, EU cũng phát tín hiệu rằng nước Anh sẽ khó được hưởng các ngoại lệ như trước đây. Một số nguồn tin cho biết việc tham gia đồng euro có thể được đưa vào bàn đàm phán như nguyên tắc chung, dù giới chức EU thừa nhận tiêu chuẩn gia nhập khu vực đồng tiền chung hiện rất nghiêm ngặt và Anh chưa đáp ứng. Ngoài ra, Brussels cũng được cho là sẽ không muốn lặp lại mô hình “đặc quyền riêng” mà London từng có, như cơ chế giảm đóng góp ngân sách.

Dẫu vậy, các chuyên gia nhận định EU vẫn sẽ rất thận trọng. Bất ổn chính trị tại Westminster và khả năng các lực lượng hoài nghi châu Âu quay lại cầm quyền trong tương lai khiến Brussels chưa sẵn sàng mở một cuộc đàm phán lớn nếu chưa thấy sự đồng thuận rõ ràng từ phía nước Anh.

Theo khảo sát của YouGov công bố tháng 4/2026, 55% người Anh hiện ủng hộ việc tái gia nhập EU. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng việc thừa nhận Brexit gây tổn hại về kinh tế không đồng nghĩa với việc đa số người dân thực sự muốn quay lại con đường hội nhập như trước.