CÔNG NGHỆ - MÔI TRƯỜNG
Cập nhật 15:09 | 20/06/2019 (GMT+7)
.

Giao lưu trực tuyến “Phát triển bền vững dựa vào đổi mới sáng tạo”

13:59 | 21/12/2018
Khi làn sóng Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tác động mạnh mẽ tới nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, vai trò của công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng quan trọng trong việc thúc đẩy năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Thực tế đã chứng minh, việc đầu tư vào đổi mới công nghệ sẽ đem lại những giá trị gia tăng cho sản phẩm cũng như hiệu quả xã hội to lớn.

Nhằm đánh giá và nêu bật vai trò, những đóng góp của đổi mới sáng tạo KH - CN đối với sự phát triển kinh tế xã hội, Báo Đại biểu Nhân dân phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Truyền thông khoa học và công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Chương trình Giao lưu trực tuyến với chủ đề: “Phát triển bền vững dựa vào đổi mới sáng tạo”.

Phó Tổng biên tập Báo Đại biểu nhân dân Nguyễn Quốc Thắng tặng hoa khách mời tham gia Giao lưu trực tuyến 
Ảnh: Duy Thông

Khách mời tham gia Chương trình Giao lưu trực tuyến gồm:

GS.TS Nguyễn Thị Lan, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam; 

Ông Nghiêm Vũ Khải, Đại biểu Quốc hội, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; 

Ông Trần Trí Dũng, Cán bộ giám sát và đánh giá kết quả Chương trình khởi nghiệp Thụy Sỹ;

Ông Lương Văn Hùng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Nông trại chia sẻ ShareFarm.

Nguyễn Bích Phượng (20 tuổi), Hưng Yên: Thời gian gần đây chúng ta nói nhiều về đổi mới sáng tạo trong khoa học và công nghệ (KHCN), theo ông, bản chất của vấn đề này là gì? Đổi mới sáng tạo tại sao lại được lựa chọn song hành cùng với KHCN?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Luật KHCN 2013 đã quy định khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy. Công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm. Đổi mới sáng tạo (innovation) là việc tạo ra, ứng dụng thành tựu, giải pháp kỹ thuật, công nghệ, giải pháp quản lý để nâng cao hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng của sản phẩm, hàng hóa. Innovation: làm mới bởi những sáng kiến, thay đổi theo chiều hướng tiên tiến hơn, hiệu quả hơn. Innovation kết nối KH với CN và thúc đẩy tiến bộ cho cả KH và CN. Đổi mới sáng tạo được lựa chọn song hành cùng với KHCN vì đổi mới sáng tạo hướng đến tạo ra các sản phẩm kết hợp giữa phát minh khoa học và sáng chế công nghệ nhằm tạo ra sức sản xuất có năng suất, sức cạnh tranh lớn, có tầm ảnh hưởng quan trọng đối với phát triển kinh tế- xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Cả ba phạm trù KH, CN và đổi mới sáng tạo luôn song hành. Nhưng đổi mới sáng tạo là đích đến, đồng thời bản thân nó có tác động nâng cao trình độ nghiên cứu KH và phát triển công nghệ.

Đàm Thị Ngọc Bích (33 tuổi), TP Hồ Chí Minh: Xin được hỏi ông Lương Văn Hùng, cơ duyên nào để ông cùng các cộng sự đưa ra ý tưởng xây dựng mô hình Sharefarm? Mục đích Sharefarm hướng tới là gì, thưa ông? Ông có thể chia sẻ các câu chuyện xung quanh vấn ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp?

Ông Lương Văn Hùng: Cảm ơn câu hỏi của bạn Bích. Sharefarm đang được đi vào đời sống với tôn chỉ hoạt động và kinh doanh: Chia sẻ cơ hội- Chia sẻ rủi ro- Cùng đầu tư- Cùng thụ hưởng; và Sharefarm đang được cộng đồng biết đến với việc cân bằng lợi ích của các bên khi tham gia cộng đồng Sharefarm. Dẫn nguồn một chút như vậy để quý vị thấy được một cách làm khác trong kinh doanh với việc vận dụng sáng tạo nguyên lý kinh tế chia sẻ vào sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam tạo ra hệ thống nông trại chia sẻ.

Nói về cơ duyên để tôi và các cộng sự đưa ra ý tưởng xây dựng mô hình nông trại chia sẻ Sharefarm, cá nhân tôi với vai trò là người có kinh nghiệm trực tiếp sản xuất và phân phối các sản phẩm nông nghiệp hữu cơ trên thị trường, tôi thấy rõ được những bất cập trong mối quan hệ giữa sản xuất - lưu thông - phân phối - tiêu dùng hiện tại của thị trường. Đó là, người tiêu dùng luôn được coi là thượng đế, là người phải bỏ tiền ra để chi trả cho mọi khâu liên quan, nhưng họ lại không có vai trò gì đáng kể trong việc quyết định hay tác động đến các khâu trước đó. Đặc biệt là người tiêu dùng không tự quyết được là mình sẽ ăn gì, muốn tiêu dùng các sản phẩm khác ngoài sản phẩm đang được bày bán thông thường thì họ phải làm thế nào để có được, nhóm người này bị bó hẹp và lựa chọn sản phẩm tiêu dùng phụ thuộc vào tệp sản phẩm định sẵn từ các nhà phân phối. Và không chỉ phụ thuộc các nhà phân phối về chủng loại sản phẩm mà cả chất lượng sản phẩm, giá thành chi trả. Nhóm thứ hai chính là nhóm các nhà sản xuất sản phẩm, bao gồm các doanh nghiệp sản xuất và các hộ gia đình. Nhóm này là người làm ra giá trị, nhưng giá trị lại không thuộc về họ, họ bị phụ thuộc vào nhóm phân phối về mọi mặt, sản xuất cái gì, bán cho ai, sản lượng bao nhiêu, giá bán như thế nào,.. họ đều không tự quyết định được. Như vậy cả người nông dân sản xuất và người tiêu dùng đều là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng/tiêu thụ đều không quyết định được việc của chính mình. Với tư duy như vậy, tôi mong muốn góp phần giải được bài toán này cả về nguyên lý và cách làm.

Với vai trò là người tiêu dùng, tôi và các sáng lập Sharefarm mong muốn tạo ra hệ thống nông trại chia sẻ với mục tiêu cung cấp thực phẩm sạch tin cậy, minh bạch cho gia đình mình và cộng đồng, đồng thời từ hoạt động sản xuất của nông trại tạo ra hạ tầng cho gia đình, các con của mình và mọi người có chỗ vui chơi giải trí và được trải nghiệm, có cơ hội hoàn thiện các kỹ năng sống… Và như vậy, về mục đích, Sharefarm hướng tới xây dựng một cộng đồng gắn kết hữu cơ giữa người sản xuất với người tiêu dùng. Cộng đồng này được bắt nguồn và phát triển từ chính nhu cầu đời sống hàng ngày, và với triết lý quản trị là cộng đồng của những người sống biết cho đi, mong muốn được cho đi giá trị bản thân.

Ở nấc thang phát triển tiếp theo, khi việc tiêu dùng thực phẩm được hoàn thiện công tác quản trị, cộng đồng Sharefarm với nguyên lý kinh tế chia sẻ sẽ dịch chuyển sang để giải quyết các nhu cầu khác như chăm sóc sức khỏe, giáo dục, nhà ở, đi lại, du lịch… và được gọi là sharemedic, shareeducate, sharehome….để hình thành nền kinh tế chia sẻ Shareeconomi.

Chia sẻ câu chuyện xung quanh vấn đề ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, tôi xin chia sẻ câu chuyện vê việc hiểu và vận dụng thành quả của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư vào đời sống. Ở đây là câu chuyện khác biệt giữa các ngành công nghiệp khác của nền kinh tế với ngành Nông nghiệp trong việc hiểu và ứng dụng thành quả Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư. Ví dụ cụ thể: ngành công nghiệp ô tô đang ứng dụng thành quả của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư để thay đổi về chất của sản xuất, hướng tới sản xuất ra sản phẩm ô tô có chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, và giá thành ngày càng giảm để tăng tính cạnh tranh. Tuy nhiên, trong nông nghiệp hiện nay đa phần cộng đồng đang hiểu nông nghiệp trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư là sự đầu tư hoành tráng về quy mô, về thiết bị tạo ra những khu vực sản xuất nông nghiệp công nghệ cao hoàn toàn khác biệt như nhà kính nhà lưới, thiết bị đắt tiền… Và từ đó dẫn đến giá thành sản phẩm cao ngất ngưởng, vượt mức chi trả của nhiều người tiêu dùng trong khi đó chất lượng chưa thể khẳng định là hoàn toàn vượt trội.

Sharefarm cho rằng, trong nông nghiệp, đặc biệt là trong điều kiện sản xuất của nước ta thì việc ứng dụng thành tự Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư chính là làm thế nào, đầu tư ra sao để phát huy lợi thế ưu đãi của nước ta với sản xuất nông nghiệp, không nhất thiết phải đầu tư hào nhoáng và tốn kém về mặt thiết bị, từ đó tạo ra những sản phẩm có chất lượng tốt nhất, giá thành ở điểm thấp nhất của chi phí sản xuất, mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Phạm Thị Đan (35 tuổi), Hà Nam: Thưa bà Nguyễn Thị Lan, theo bà, hoạt động đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực KHCN ở Việt Nam hiện nay có những điểm mạnh gì?

GS.TS Nguyễn Thị Lan, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội,Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam đang giao lưu cùng bạn đọc 
Ảnh: Duy Thông

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực KHCN và đã đưa ra những chính sách chỉ đạo quyết liệt về đổi mới sáng tạo, chú trọng đến nguồn nhân lực KHCN. Chỉ số đổi mới sáng tạo quốc gia không ngừng được nâng cao, vị thế của quốc gia được cộng đồng quốc tế ghi nhận. Chúng ta đã xây dựng, đồng thời thu hút nguồn lực quốc tế và hình thành nhiều chương trình, quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo như: Các dự án FIRST, BIPP, IPP…; các chương trình truyền thông như Shark Tank, chương trình khởi nghiệp… Bộ KHCN và các bộ, ngành đã phối hợp, triển khai có lộ trình các chính sách của Đảng, Nhà nước để thúc đẩy KHCN và đổi mới sáng tạo. Bộ KHCN và các Bộ, ngành cũng tích cực hoàn thiện về thể chế, chính sách pháp luật để khuyến khích đổi mới sáng tạo. 

Nguyễn Quốc Việt (32 tuổi), Hà Nội: Hiện nay, hoạt động khởi nghiệp đang được Chính phủ chỉ đạo triển khai một cách quyết liệt. Vậy theo ông, khi khởi nghiệp các doanh nghiệp có nên đặt việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trong KHCN như một chiến lược ngay từ những bước ban đầu?

Ông Lương Văn Hùng: Cá nhân tôi cho rằng, doanh nghiệp đặt việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trong KHCN như một chiến lược ngay từ những bước ban đầu là việc làm hoàn toàn đúng, nên làm, bắt buộc phải làm với mỗi doanh nghiệp khởi nghiệp.

Với việc KHCN đổi mới và phủ định nhau tính bằng giờ, bằng ngày như hiện nay, một doanh nghiệp dù là lâu năm hay non trẻ nếu không có sự chuẩn bị thích ứng cho việc này thì sẽ nhanh chóng bị tụt hậu và không thể cạnh tranh được. Thời điểm hiện tại của hạ tầng xã hội, doanh nghiệp bắt buộc phải có sự sẵn sàng và luôn ở trạng thái thích ứng mạnh mẽ; doanh nghiệp có sự chuẩn bị, nhưng vận động chậm chạp cũng đồng nghĩa với sự tụt hậu dù thực tiễn doanh nghiệp đó vẫn tăng trưởng so với nội tại của doanh nghiệp mình. Do đó, việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trong KHCN, sự sẵn sàng bứt tốc, nắm bắt thời cơ kinh doanh là bắt buộc với mọi doanh nghiệp.

Đỗ Thành Đạt (45 tuổi), Hà Nam: Thưa bà Nguyễn Thị Lan, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã có những ứng dụng gì trong đổi mới KHCN? Bà có thể nói sâu hơn về những ứng dụng này được không?

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Với Học viện Nông nghiệp Việt Nam, ngay từ ngày đầu thành lập, thầy và trò Học viện đã nhận thức sâu sắc vai trò của nghiên cứu KH đối với việc nâng cao chất lượng giảng dạy, và chuyển giao công nghệ phục vụ nông nghiệp, nông dân và nông thôn; và tinh thần đổi mới sáng tạo luôn được đặt lên hàng đầu. Trong lễ Khai giảng năm học năm 2018, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã phát biểu chỉ đạo KHCN của Học viện phải hướng tới "Tam nông" (nông nghiệp thịnh vượng, nông dân giàu có, nông thôn văn minh)...

Căn cứ vào chiến lược phát triển của Học viện, đòi hỏi của hội nhập quốc tế, Học viện đã triển khai một số chính sách để thúc đẩy phát triển KHCN và đổi mới sáng tạo như sau:

Thứ nhất, điều chỉnh định hướng nghiên cứu, gắn với sản phẩm KHCN phục vụ thực tiễn, đáp ứng phát triển thời đại 4.0, gắn với thị trường trong nước và quốc tế. Nông nghiệp sạch, nông nghiệp thông minh, công nghệ cao.

Thứ hai, ưu tiên đầu tư nguồn lực để nâng cao trình độ nghiên cứu KHCN cho cán bộ.

Thứ ba, nâng cao cơ sở vật chất, xây dựng các phòng thí nghiệm trọng điểm đồng thời xây dựng các vườm ươm đổi mới sáng tạo là nơi nhà KH và doanh nghiệp đồng sáng tạo phục vụ xã hội.

Thứ tư, thành lập các nhóm nghiên cứu mạnh, hình thành các trường phái nghiên cứu riêng biệt và tạo ra sự liên ngành trong các hoạt động nghiên cứu khoa học.

Thứ năm, xây dựng các chương trình nghiên cứu dài hạn, tổng thể giải quyết những vấn đề mang tính tổng quát, chuỗi giá trị.

Thứ sáu, đẩy mạnh hoạt động liên kết trong nghiên cứu khoa học: Liên kết với các doanh nghiệp, địa phương.

Thứ bảy, phát triển ươm tạo công nghệ, gắn với phát triển thị trường KHCN.

Thứ tám, khai thác hiệu quả mạng lưới và đối tác HTQT trong xây dựng chiến lược và phối hợp nghiên cứu KH.

Phạm Thị Huyền (23 tuổi), Hà Nam: Ông có thể chia sẻ những kinh nghiệm thành công của hoạt động R&D tại Thụy Sỹ nói riêng và châu Âu nói chung thời gian qua. Việc áp dụng kinh nghiệm của họ tại Việt Nam liệu có phù hợp?

Ông Trần Trí Dũng: Năm 2018, chương trình Swiss EP tổ chức tuần làm việc dành cho lãnh đạo các vườn ươm khởi nghiệp và chương trình tăng tốc kinh doanh tại Thụy Sỹ. Trong một tuần làm việc, chúng tôi được thăm quan, tìm hiểu hoạt động tại các trung tâm nghiên cứu đổi mới sáng tạo. Như Swiss Innovation Park (SIP) được tổ chức giống một doanh nghiệp, trong đó khi bắt đầu thành lập, Chính phủ Thụy Sỹ chiếm phần lớn cổ phần, các doanh nghiệp tư nhân là cổ đông nhỏ. Trong quá trình vận hành, phát triển, phần vốn góp của tư nhân được tăng dần lên. Đây có thể coi là mô hình PPP với sự kết hợp của 3 nhân tố: Chính phủ (đưa vốn mồi, hỗ trợ một phần cơ sở vật chất); Các nhà nghiên cứu và trường đại học (đóng góp các giải pháp về công nghệ, kỹ thuật); Các doanh nghiệp (đảm nhiệm phần việc về thương mại hóa). SIP đóng vai trò cung cấp cơ sở hạ tầng, biến các ý tưởng, kết quả nghiên cứu thành các sản phẩm mẫu thông qua các mô hình: phòng thí nghiệm; xưởng sáng tạo; các khóa đào tạo về kỹ năng kinh doanh; dịch vụ cố vấn khởi nghiệp; kết nối các nhà sáng lập với cộng đồng kinh doanh và các nhà đầu tư "thiên thần", các quỹ đầu tư mạo hiểm... Những dịch vụ này thường được đóng gói thành các chương trình ươm tạo hoặc tăng tốc tùy theo mức độ phát triển và hoàn thiện của ý tưởng cũng như sản phẩm ban đầu của các nhóm/ công ty khởi nghiệp.

Thực tế ở Việt Nam cũng đã có những mô hình tương tự SIP, ví dụ: BK Holdings thuộc trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Trung tâm ươm tạo thuộc Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh... Tuy nhiên, cơ chế vận hành của các mô hình tại Việt Nam có một số điểm khác biệt, nổi bật là phần sở hữu nhà nước vẫn chiếm tỉ lệ lớn. Song cũng đã có những nỗ lực từ khu vực tư nhân trong việc thúc đẩy và hỗ trợ đưa các ý tưởng đổi mới sáng tạo thành sản phẩm và dịch vụ trên thị trường, như Chương trình tăng tốc khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam (VIISA) do tập đoàn FPT và Dragon Capital liên doanh triển khai, Sông Hàn Incubator do các nhà đầu tư nhân tại Đà Nẵng thành lập... Thách thức trong việc triển khai mô hình tương tự SIP tại Việt Nam có thể kể đến cơ chế hợp tác công - tư, đặc biệt là về tài chính vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, tư duy cởi mở hợp tác giữa các nhà khoa học và các doanh nghiệp mới đang dần hình thành... Bên cạnh đó, các mô hình hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo luôn cần có thời gian để xây dựng năng lực thương mại bền vững. Đại diện của SIP chia sẻ họ kỳ vọng sẽ đạt tới điểm hòa vốn vào năm hoạt động thứ 8. Nghĩa là nguồn tài trợ vốn từ cả khu vực công và tư cần hết sức kiên nhẫn.

Nguyễn Ngọc Tú (36 tuổi), Hà Nam: Xin được hỏi ông Nghiêm Vũ Khải, chúng ta đang có những cơ hội và thách thức như thế nào trong việc đẩy mạnh hoạt động đổi mới sáng tạo để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững đã đặt ra, thưa ông?

Ông Nghiêm Vũ Khải, Đại biểu Quốc hội, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đang giao lưu cùng bạn đọc 
Ảnh: Duy Thông

Ông Nghiêm Vũ Khải: Về cơ hội, thứ nhất, Việt Nam đang hội nhập sâu rộng, là một nền kinh tế mở nhất thế giới. Thứ hai, thế hệ trẻ được đào tạo trong và ngoài nước đông và tài giỏi.

Về thách thức, thứ nhất, không còn làm theo kiểu cũ được nữa (chạy cơ chế, chính sách, ưu đãi, vay nước ngoài, bán tài sản công, lợi dụng lao động rẻ…). Thứ hai, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư vừa là thời cơ, vừa thách thức. Thứ ba, nhu cầu tự thân về đổi mới sáng tạo có xu hướng được tăng lên.

Lê Thị Hoa (40 tuổi), Ninh Bình: Ông đánh giá như thế nào về hoạt động nghiên cứu và phát triển trong các viện, trường, cơ sở nghiên cứu,… trong thời gian qua? Ý nghĩa của hoạt động đầu tư cho R&D với phát triển kinh tế - xã hội của đất nước là gì, thưa ông?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Tất cả các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển bền vững, lâu dài đều phải đầu tư cho R&D. Tuy nhiên hiện nay, các Viện, trường đều dựa vào nguồn công quỹ là chính. Các doanh nghiệp chưa hình thành nhu cầu tự thân về công nghệ nên chi không đáng kể cho R&D. Tuy nhiên gần đây có một số dấu hiệu tích cực.

Khi doanh nghiệp trở thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo thì tình hình sẽ có biến chuyển cơ bản: gắn với nhu cầu sản xuất kinh doanh hơn; được kiểm soát chặt chẽ hơn nhưng đầu tư cũng kịp thời hơn, mạnh mẽ hơn; đưa vào ứng dụng nhanh hơn; người làm KHCN được hưởng đãi ngộ tốt hơn…

Nguyễn Thị Thương (21 tuổi), TP Cần Thơ: Khởi nghiệp ĐMST tại Việt Nam không phải là từ mới mẻ hiện nay. Tuy nhiên, để các doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam có thể thành công không chỉ ở thị trường trong nước, theo ông cần có những bước cụ thể nào?

Ông Trần Trí Dũng, Cán bộ giám sát và đánh giá kết quả Chương trình khởi nghiệp Thụy Sỹ 
Ảnh: Duy Thông

Ông Trần Trí Dũng: Ở Việt Nam, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo không phải là từ mới nhưng tư duy về tinh thần khởi nghiệp và hoạt động đổi mới sáng tạo thì cần được làm rõ.

Thứ nhất, khởi nghiệp nên được hiểu là một dạng năng lượng tinh thần với 3 đặc tính: (1) Khát khao tạo ra giá trị tích cực cho cộng đồng; (2) Năng lực nhận biết cơ hội trên thị trường và cung cấp sản phẩm dịch vụ đáp ứng các nhu cầu đó; (3) Dám chấp nhận những bất trắc trên hành trình đưa ý tưởng đổi mới sáng tạo vào thực tiễn. Theo đó, mỗi người đều có thể xây dựng tinh thần khởi nghiệp cho mình nhưng không nhất thiết ai cũng phải trở thành doanh nhân.

Thứ hai, với hoạt động đổi mới sáng tạo, bên cạnh tính mới và độc đáo của ý tưởng hay giải pháp thì điều rất quan trọng là khả năng thương mại hóa của sản phẩm/ dịch vụ. Để đi đến thành công trên thị trường dù trong nước hay quốc tế, các doanh nghiệp khởi nghiệp Việt Nam đều cần phát triển tinh thần khởi nghiệp và năng lực đổi mới sáng tạo. Cụ thể có thể kể đến:

Mạnh dạn giới thiệu với người sử dụng và khách hàng giải pháp đổi mới sáng tạo càng sớm càng tốt, để ghi nhận phản hồi và tiếp tục hoàn thiện sản phẩm/ dịch vụ. Mọi người bán đều có mong muốn đưa ra thị trường sản phẩm/ dịch vụ hoàn hảo, tuy nhiên phải chấp nhận rằng sẽ không bao giờ có sản phẩm/dịch vụ hoàn hảo cả. Một sản phẩm đủ tốt là sản phẩm được sử dụng và được trả tiền.

Khi hướng ra thị trường quốc tế thì phải giao tiếp được với khách hàng và các đối tác quốc tế. Điều này đồng nghĩa cần có năng lực ngoại ngữ thành thạo, cũng như sự hiểu biết về luật pháp và văn hóa kinh doanh quốc tế...

Có ý thức bảo vệ các tài sản trí tuệ và bí quyết kinh doanh.

Lê Thị Hải Yến (35 tuổi), Hà Nội: Xin được hỏi ông Lương Văn Hùng, yếu tố đổi mới sáng tạo được ShareFarm chú trọng như thế nào, thưa ông? Cụ thể trong hoạt động của ShareFarm, đổi mới sáng tạo có vai trò thúc đẩy doanh nghiệp phát triển ra sao?

Ông Lương Văn Hùng, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Nông trại chia sẻ ShareFarm đang giao lưu cùng bạn đọc 
Ảnh: Duy Thông

Ông Lương Văn Hùng: Sharefarm có đội ngũ chuyên môn vững về kinh nghiệm kết hợp với đội ngũ cán bộ trẻ, được đào tạo bài bản, có đầy đủ nền tảng để nghiên cứu sáng tạo và vận dụng có chọn lọc những thành tựu của Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư; Sharefarm có cộng đồng sinh thái nhân văn hiện tại gần 10.000 người. Chúng tôi coi đây là tài sản vô cùng lớn cho sự nghiệp phát triển, với triết lý nhân văn Sharefarm chia sẻ những suy tư trong hoạt động quản trị, điều hành với cộng đồng, với giới khoa học và các nhà chuyên môn… và nhận được những góp ý rất ý nghĩa từ cộng đồng Sharefarm. Các góp ý đổi mới sáng tạo này giúp cho Sharefarm hàng ngày vừa quản trị, vừa vận hành, vừa đổi mới, nâng cao và hoàn thiện quá trình của mình, thúc đẩy sự gần gũi, thân thiện và phù hợp với thực tiễn phát triển; đặc biệt có những đóng góp đã giúp Sharefarm không chỉ vận dụng mà còn là người đi tiên phong trong hoạt động sản xuất và chỉ đạo điều hành. Điển hình cho kết quả này chính là Sharefarm đã nghiên cứu và cho ra đời mô hình nuôi cá Biofilter, một mô hình nuôi cá công nghệ cao nhưng chi phí rất ít trên cơ sở kết hợp điều kiện sản xuất thực tiễn tại Việt Nam với nguyên lý của mô hình nuôi cá Sông trong ao (IPA – Inpond Raceway Aquaculture). Hiệu quả của mô hình này là hệ số thức ăn giảm, tỷ lệ rủi ro dịch bệnh thấp, cá tăng trọng nhanh, năng suất cao gấp 3 -4 lần, sản phẩm luôn đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm...

Hoàng Duy Thiện (24 tuổi), Thanh HóaTheo ông, hiện nay các cơ chế chính sách thu hút doanh nghiệp đổi mới sáng tạo trong KHCN đã thực sự hấp dẫn doanh nghiệp chưa và đã tác động đến hoạt động của các doanh nghiệp thế nào, thưa ông?

Ông Lương Văn Hùng: Theo tôi, với việc vào cuộc quyết liệt của Chính phủ và các bộ ngành, đặc biệt là sự đồng hành, động viên của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc, cơ chế, chính sách trong KHCN nước ta đã cơ bản tạo ra sự hấp dẫn. Tuy nhiên, việc tuyên truyền về cơ chế, chính sách này tới các doanh nghiệp còn nhiều hạn chế, do đó tác động chưa nhiều tới các doanh nghiệp, chưa tạo ra sự thay đổi về chất cho doanh nghiệp trong hoạt động KHCN. Ở đây, cụ thể là với doanh nghiệp Sharefarm, dù là doanh nghiệp được thường xuyên tham gia các chương trình khởi nghiệp, các hỗ trợ về truyền thông từ các cơ quan quản lý Nhà nước, Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương,.. nhưng những thông tin sâu về cơ chế, chính sách với doanh nghiệp vẫn còn rất ít, và cơ hội tiếp cận cũng còn rất xa so với thực tiễn phát triển của doanh nghiệp. Bản thân doanh nghiệp Sharefarm chúng tôi cũng đang phải tự lực và chủ động trong mọi vấn đề liên quan đến KHCN, từ việc tìm kiếm, tương tác với các chuyên gia, các cơ quan nghiên cứu,.. và doanh nghiệp phải tự hoạch định chiến lược phát triển cho mình khi nhận được ít sự hỗ trợ. Điều này dẫn đến nhiều rủi ro cho doanh nghiêp về việc chiến lược phát triển của doanh nghiệp không hoặc ít phù hợp với quy định của chính sách pháp luật.

Nguyễn Đăng Quang Phương (24 tuổi), TP Hồ Chí Minh: Để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong điều kiện hạn chế về lao động và vốn, Việt Nam phải hướng tới tăng trưởng dựa trên tăng năng suất lao động. Điều đó đòi hỏi phải nâng cao đáng kể năng lực đổi mới sáng tạo trong nước. Ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Tôi đồng ý với nhận định nêu trên. Bởi vì năng suất lao động không chỉ xác định bằng khối lượng sản phẩm trên đơn vị thời gian mà còn bởi chất lượng, đặc biệt là hiệu quả kinh tế tính bằng giá trị gia tăng. Ví dụ, nếu Việt Nam xuất khẩu được nhiều tỷ đô nông sản nhưng lại xuất với giá trị hàng hóa thấp hơn các nước khác, đặc biệt nếu ta phải nhập khối lượng lớn phân bón, vật tư nông nghiệp thì phần giá trị gia tăng cho người lao động nông nghiệp sẽ không còn bao nhiêu. Suy ra năng suất không thể cao được. Vấn đề cốt lõi là công nghệ. Công nghệ đóng vai trò quyết định, và công nghệ ở đây không chỉ là máy móc mà kèm theo quy trình, phương thức sản xuất tiên tiến.

Lê Phương Dung (30 tuổi), Hưng Yên: Một trong những giải pháp trong đổi mới sáng tạo để phát triển bền vững là hoạt động R&D. Vậy, theo bà, làm thế nào để khuyến khích đổi mới sáng tạo trong các Viện, trường? Giải pháp về đầu tư R&D là gì?

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Để khuyến khích đổi mới sáng tạo trong viện, trường theo tôi, rất cần một hệ thống cơ chế, chính sách đồng bộ; đặc biệt là cần tập trung vào kiến tạo một môi trường khai phóng, tự chủ về học thuật cho các nhà khoa học và xây dựng đồng bộ với cơ chế quản lý, sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích một cách hài hòa, hợp lý (trong bối cảnh của sự phát triển, điều kiện kinh tế xã hội của Việt Nam).

Khai phóng và tự chủ là tạo môi trường khích lệ nhất cho các nhà khoa học sáng tạo và đây là nền tảng của đổi mới sáng tạo của các nền KHCN tiên tiến trên thế giới cho phép khai thác hiệu quả sự sáng tạo của tri thức, các nhà khoa học và toàn xã hội….

Về vấn đề đồng bộ cơ chế chính sách tôi lấy một số ví dụ sau để chỉ ra rằng các chính sách khác đi theo rất quan trọng như chính sách thuế để khuyến khích đầu tư và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp vào chuỗi nghiên cứu và thương mại hoá công nghệ; giảm sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước mà tăng cường vai trò giám sát thông qua xây dựng các bộ chỉ số KPI để đánh giá các tổ chức kKHCN... 

Về giải pháp về đầu tư R&D, theo tôi, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển cũng cần được làm một cách khoa học, không nên “cào bằng”. Chúng ta cần tập trung một số vấn đề sau:

Thứ nhất, đầu tư nghiên cứu cơ bản: về lâu dài chúng ta cần có các trường ĐH là một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo KHCN, cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực KHCN giỏi để chủ động tạo ra công nghệ nguồn, giúp Việt Nam có thể làm chủ công nghệ và tự đổi mới công nghệ thay vì chỉ tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ nước ngoài.

Thứ hai, đầu tư trọng điểm: tập trung cao độ vào một số lĩnh vực là thế mạnh/đặc thù của đơn vị nghiên cứu để giải quyết các vấn đề quốc gia và toàn cầu như xây dựng các trung tâm xuất sắc, các viện công nghệ, các trung tâm đổi mới sáng tạo…

Thứ ba, thúc đẩy Nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ gắn với thị trường trong nước và quốc tế.

Nguyễn Đăng Quang Phương (25 tuổi), TP Hồ Chí Minh: Thời gian gần đây, khái niệm chuỗi giá trị hay được nhắc đến, với mô hình hoạt động của ShareFarm. Ông có thể chia sẻ rõ hơn điều này với độc giả?

Ông Lương Văn Hùng: Với triết lý riêng của mình, Sharefarm xây dựng cộng đồng sinh thái nhân văn Sharefarm. Cộng đồng này vừa là nhà đầu tư, vừa là chủ doanh nghiệp, vừa là cộng đồng tiêu dùng bao tiêu các sản phẩm của Sharefarm. Ở chuỗi khép kín này, với quy mô đủ lớn cả về diện tích, số người tham gia, chủng loại sản phẩm, các tiện ích, giá trị,.. đem lại cho cộng đồng, chúng tôi gọi chuỗi tiêu dùng của Sharefarm là tự cung tự cấp 4.0.

Trong chuỗi giá trị tự cung tự cấp 4.0 của Sharefarm, đối với sản xuất, đây là mô hình có đơn hàng ngay khi chưa có hoạt động sản xuất, đầu ra với sản phẩm nông sản được đảm bảo tiêu thụ thường xuyên và có kế hoạch chủ động. Với người tiêu dùng, họ vừa là ông chủ của kế hoạch sản xuất, ông chủ của việc xác lập nhu cầu tiêu dùng, họ tự kiểm soát hoặc ủy quyền giám sát cho cộng đồng, do đó độ tin cậy về sự minh bạch là cao nhất mà chi phí cho sự giám sát là thấp nhất.

Cộng đồng tiêu dùng này có thể tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một trong các công đoạn hoặc cả chu trình của sản xuất, do đó niềm tin với chất lượng sản phẩm không phải chỉ do đội ngũ của Sharefarm tự công bố mà còn được chính cộng đồng tiêu dùng kiểm nghiệm trực tiếp, thường xuyên và vì vậy chỉ số niềm tin luôn ở mức cao nhất.

Về mặt giá trị kinh tế của các thành viên tham gia chuỗi giá trị tự cung tự cấp 4.0 Sharefarm, cộng đồng tiêu dùng còn được hưởng nhiều giá trị tích hợp trong mô hình về sự thăm quan trải nghiệm, giáo dục, đồng thời họ được hưởng cổ tức từ các hoạt động kinh doanh này tại nông trại. Do đó có thể thấy được, ăn uống hay tiêu dùng thông thường hiện tại là sự tiêu dùng không tái tạo, không sinh lời, người tiêu dùng luôn phải tìm kiếm nguồn tài chính bù đắp cho tiêu dùng. Sự khác biệt của chuỗi giá trị tự cung tự cấp 4.0 Sharefarm chính là Sharefarm mang đến cho cộng đồng giải pháp tiêu dùng thông minh để thông qua việc ăn, tiêu dùng hàng ngày, người tiêu dùng có được những giá trị tiêu dùng thực chất nhất, minh bạch nhất, tiết kiệm, làm giàu từ chính hoạt động tiêu dùng và hoàn toàn làm chủ sự tiêu dùng của mình.

Đặng Hương Giang (32 tuổi), Vĩnh Phúc: Thưa bà, bà có thể giới thiệu những hoạt động nổi bật trong nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo của Học Viện trong thời gian qua cũng như kết quả của việc triển khai các dự án về đổi mới sáng tạo do Bộ KHCN hỗ trợ?

Ảnh: Duy Thông

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Với tinh thần đổi mới sáng tạo, hoạt động KHCN của Học viện trong thời gian qua đã thu được những thành tựu đáng ghi nhận. Trong giai đoạn 2014- 2018, các nhà khoa học của Học viện đã chủ trì nghiên cứu 39 nhiệm vụ cấp Quốc gia, 72 nhiệm vụ cấp Bộ, 41 nhiệm vụ hợp tác Quốc tế, 56 nhiệm vụ hợp tác với địa phương và doanh nghiệp. Kết quả của các công trình KHCN đó là Học viện đã có 02 giải pháp hữu ích được công nhận, 9 quy trình kỹ thuật và 12 giống cây trồng mới được công nhận, hàng trăm bài báo được công bố trên tạp chí trong nước và Quốc tế.

Học viện đã chuyển giao hàng trăm công nghệ phục vụ sản xuất như: nhiều giống lúa lai, giống lúa chất lượng cao, giống ngô, cà chua, giống hoa, giống nấm, vi tảo, vacinne, kít chuẩn đoán bệnh cây- con; giống vật nuôi như lợn, bò, sản phẩm vi sinh, quy trình công nghệ nhân giống khoai tây sạch bệnh, công nghệ phân viên nén, hạt gốm kỹ thuật, đệm lót sinh học, thiết bị máy cấy, máy trồng sắn, máy làm bầu- gieo hạt tự động; trồng mía, hệ thống sản xuất nhà kính, nhà lưới,… Người dân và nhiều HTX, doanh nghiệp, doanh nghiệp khởi nghiệp trong và ngoài nước đã và đang khai thác hiệu quả các công nghệ trên phục vụ phát triển nền nông nghiệp giá trị cao.

Nguyễn Mạnh Trí (24 tuổi), Đồng Nai: Nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo là động lực phát triển bền vững và cũng là thước đo hiệu quả tổng hợp hệ thống chính sách phát triển của quốc gia và từng doanh nghiệp. Ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

Ông Lương Văn Hùng: Tôi hoàn toàn đồng ý với vai trò của đổi mới sáng tạo như đánh giá này. Và doanh nghiệp mong muốn ở cấp độ vĩ mô, các nhà quản lý, các nhà hoạch định chiến lược, các cơ quan truyền thông hãy tạo ra những cơ hội mạnh mẽ, tương tự như các chương trình quốc gia: Techfest, tuần lễ Môi trường quốc gia... để các doanh nghiệp có cơ hội tìm hiểu, tiếp cận với các điều kiện cần và đủ giúp doanh nghiệp chủ động hoạch định chiến lược đổi mới sáng tạo cho doanh nghiệp mình, đưa chiến lược đó phù hợp với sự phát triển; đồng thời sự hỗ trợ của các cơ quan trên giúp doanh nghiệp có một chiến lược và năng lực đổi mới sáng tạo luôn "Động" và "Mở", thích ứng tốt với sự phát triển của hạ tầng xã hội.

Nguyễn Thị Thảo (33 tuổi), Hà Nội: Đảng, Nhà nước ta thời gian qua đã quan tâm và có các định hướng, chủ trương, chính sách thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo để nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh của sản phẩm. Ông có thể trao đổi rõ hơn về điều này?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Một số hoạt động nổi bật theo hướng này là:

Sửa đổi bổ sung cơ sở pháp lý (Luật Chuyển giao CN 2017, các nghị định, thông tư mới theo hướng thông thoáng hơn; tạo điều kiện để các bên trong hoạt động chuyển giao công nghệ được hưởng lợi nhiều hơn…

Hoạt động khởi nghiệp dựa vào đổi mới sáng tạo, thúc đẩy ứng dụng CN trong doanh nghiệp.

Tổ chức sản xuất theo chuỗi, chú trọng đầu ra cho sản phẩm, tiếp thị, hội nhập sâu rộng thị trường khu vực, thế giới…

Tuy vậy, chính sách đối với nhà KHCN chậm đi vào cuộc sống; đầu tư toàn xã hội cho KHCN và đổi mới sáng tạo thấp – nhất là đầu tư của doanh nghiệp quá thấp nên các chính sách chưa tạo được động lực, chuyển biến lớn. Đầu tư toàn xã hội của Việt Nam không quá 1% GDP, trong khi các nước G7, G20 đều từ 3 -5% GDP, trong đó nhà nước 1/3 – ¼, còn lại là phần lớn đầu tư ngoài Nhà nước. Còn ở Việt Nam thì đầu tư từ Nhà nước là chính, nhưng giá trị tuyệt đối thấp.

  Ảnh: Duy Thông

Nguyễn Anh Đức (37 tuổi), Hà Nội: Là một trong những cơ sở đào tạo nguồn nhân lực hàng đầu trên cả nước trong lĩnh vực nông nghiệp, xin bà cho biết những kết quả nghiên cứu chính của học viện thời gian qua?

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Học viện Nông nghiệp Việt Nam có nguồn nhân lực KHCN hùng hậu, đủ mạnh để giải quyết các vấn đề nghiên cứu cơ bản cũng như phát sinh của thực tiễn sản xuất. Hiện, Học viện có tổng số 1.353 cán bộ (698 cán bộ giảng dạy (51,6%) và 655 cán bộ quản lý và nhân viên (48,4%), >80% đào tạo ở các nước tiên tiến. Trong số giảng viên có: 11 Giáo sư (1,6%); 101 Phó giáo sư (14,5%); 78 Giảng viên chính (11,2%); 508 Giảng viên (72,8%). Đây là nguồn lực quan trọng trong công tác đào tạo và nghiên cứu của Học viện. Với những chính sách đổi mới KHCN và sáng tạo của Học viện, với sự ưu tiên đầu tư nguồn lực thúc đẩy KHCN của học viện, với truyền thống và bề dày lịch sử 63 năm xây dựng và phát triển của Học viện, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã đóng góp vai trò to lớn không những về đào tạo và cả về KHCN cho các tỉnh, thành trong cả nước. Học viện đã nghiên cứu và chuyển giao cho thực tiễn tại các địa phương nhiều giống cây trồng mới như lúa, cà chua, cây ăn quả và các tiến bộ kỹ thuật trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, quản lý đất đai, thủy sản, kinh tế chính sách. Một số sản phẩm khoa học nổi bật của Học viện: giống lợn Pietrain kháng stress, giống vịt Đại Xuyên...; chế phẩm đệm lót sinh học giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong chăn nuôi, ngân hàng chuyển giống vaccine phòng bệnh vật nuôi, chế phẩm đông trùng hạ thảo, nấm linh chi, vi tảo, các giống rau, hoa... Các nhà khoa học của Học viện đã làm chủ nhiều công nghệ trong các lĩnh vực nông nghiệp.

Học viện có 52 phòng thí nghiệm, trong đó có 12 phòng thí nghiệm trung tâm nghiên cứu công nghệ cao và nhiều khu thí nghiệm: Nhà lưới, nhà xưởng, khu đồng ruộng, chuồng trại, ao nuôi… Trong 52 phòng thí nghiệm, có 12 phòng thí nghiệm phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.

Học viện đang tiến hành lập đề án xây dựng các phòng thí nghiệm về Vệ sinh ATTP, Dinh dưỡng vật nuôi... Thành lập Trung tâm Ươm tạo công nghệ, khởi nghiệp sinh viên, Trung tâm công nghệ cao, Trung tâm chuyên gia nông nghiệp, Bệnh viện Thú Y, Thủy sản và Bệnh viện Cây trồng. Hàng năm các nhà khoa học của Học viện triển khai trung bình 8 nhiệm vụ KHCN cấp Quốc Gia, 14 nhiệm vụ cấp Bộ, 8 nhiệm vụ HTQT, 12 nhiệm vụ KHCN địa phương và 150 nhiệm vụ cấp cơ sở. Mỗi năm trung bình có 2 – 3 quy trình kỹ thuật được công nhận, 4-5 giống cây trồng được công nhận và chuyển giao cho doanh nghiệp. Học viện đang tích cực xây các dự án HTQT phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực ngành hàng rau hoa quả, công nghệ thực phẩm, vaccine vật nuôi…

Ảnh: Duy Thông

Trịnh Hiền Lương (27 tuổi), Quảng Trị: Ông có thể chia sẻ về chiến lược, giải pháp hay mô hình nào để Việt Nam có được vị thế tốt hơn trong kết nối mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu?

Ông Trần Trí Dũng: Để kết nối với mạng lưới đổi mới sáng tạo toàn cầu cần có cách làm tương đồng và nói cùng một ngôn ngữ khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo với cộng đồng quốc tế. Mô hình Triple Helix hiện đang được triển khai và ghi nhận hiệu quả tại nhiều nền kinh tế phát triển. Đây là mô hình kết hợp giữa: (1) Chính phủ: cung cấp nguồn lực hỗ trợ để chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu của ứng dụng đổi mới sáng tạo, tạo hành lang pháp lý thuận lợi; (2) Khối Viện nghiên cứu, trường đại học: cung cấp các giải pháp công nghệ và thành tựu nghiên cứu; (3) Cộng đồng doanh nghiệp: thực thi khâu cuối cùng, chuyển các giải pháp, kết quả nghiên cứu thành sản phẩm/dịch vụ cụ thể.

Việt Nam hoàn toàn có đủ điều kiện để áp dụng mô hình này. Kinh tế thế giới đang chuyển dịch từ hoàn thiện môi trường kinh doanh sang xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo. Khái niệm hệ sinh thái được xây dựng với tư duy kiến tạo các điều kiện văn hóa, xã hội, kinh tế thuận lợi để phát huy tinh thần khởi nghiệp và năng lực đổi mới sáng tạo. Hệ sinh thái khởi nghiệp - đổi mới sáng tạo gắn liền với từng địa phương cụ thể, tỉnh hay thành phố. Xây dựng các đầu tàu kinh tế như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng... trở thành điểm hội tụ của các nhà sáng lập, các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, không chỉ từ Việt Nam mà cả khu vực và thế giới, sẽ dần từng bước đưa Việt Nam xuất hiện trên bản đồ mạng lưới đổi mới, sáng tạo toàn cầu.

Trần Quỳnh Anh (25 tuổi), Vĩnh Phúc: Có ý kiến cho rằng, trong đổi mới sáng tạo, các doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ đầu tư rất hạn chế vào nghiên cứu và phát triển (R&D) và mối liên kết giữa doanh nghiệp với các viện nghiên cứu khu vực công còn yếu. Ý kiến của ông về vấn đề này như thế nào?

Ông Lương Văn Hùng: Đúng vậy, điều mà doanh nghiệp quan tâm nhất chính là kết quả của hoạt động kinh doanh. Chủ doanh nghiệp phải lo quản trị, vận hành và tạo ra dòng tiền đều cho đời sống người lao động và sự phát triển của doanh nghiệp, đa phần doanh nghiệp thiếu kiến thức về hoạt động R&D và cũng không muốn đầu tư quá lớn cho hoạt động này. Trong khi đó, các viện nghiên cứu cũng tỏ ra yếu, các kết quả nghiên cứu từ các viện, các nhà khoa học chưa đủ độ tin cậy cho doanh nghiệp hoạch định chiến lược phát triển, do đó mối liên hệ này gần như sơ khai và thiếu tính gắn kết.

Nguyễn Duy Toàn (31 tuổi), Bình Dương: Trong đổi mới sáng tạo, sự chủ động của bản thân doanh nghiệp nắm bắt cơ hội tốt hơn, vạch rõ đường hướng phát triển trong tương lai theo những tiêu chuẩn mang tính toàn cầu hóa có vai trò quan trọng như thế nào, thưa ông?

Ông Lương Văn Hùng: Không ai hiểu hết và hiểu rõ những vấn đề tồn tại của doanh nghiệp bằng chính chủ doanh nghiệp, do đó sự chủ động của doanh nghiệp trong đổi mới sáng tạo là hết sức cần thiết. Vai trò của người đứng đầu doanh nghiệp trong vấn đề này là hết sức quan trọng. Doanh nghiệp cần có kế hoạch và lộ trình đầu tư cho nguồn nhân lực, hạ tầng công nghệ, nguồn lực tài chính chuẩn bị cho sự phát triển. Đặc biệt, doanh nghiệp nước ta cần chuẩn bị các điều kiện tốt nhất để chủ động tiếp cận và đón đầu cũng như chốt thành công các nguồn lực đầu tư từ thế giới đang sẵn sàng đổ vào nước ta, cũng như sẵn sàng về năng lực quản trị, điều hành để triển khai các luồng đầu tư đó một cách hiệu quả và thành công nhất, tạo ra sự phát triển, bứt phá mạnh mẽ và nâng tầm doanh nghiệp Việt.

Nguyễn Lê Nghĩa (25 tuổi), Lào Cai: Theo ông, sáng tạo, sáng chế và đổi mới sáng tạo có điểm gì giống và khác nhau? 

Ông Nghiêm Vũ Khải: Sáng tạo, sáng chế và đổi mới sáng tạo (creation, invent, innovation/ создать ,выдумывать инновация), trong đó, sáng tạo là thuật ngữ hàm ý dùng cho cả KH và CN, có nghĩa tạo ra, phát minh tri thức mới, quy luật, công nghệ, kỹ thuật mới. Sáng chế chủ yếu nói về việc tạo ra quy trình, kỹ thuật, công cụ mới ưu việt hơn. Đổi mới sáng tạo – Innovation: có nghĩa là làm mới; trong đó có mức độ mới khác nhau, có thể là đổi mới căn bản; có thể đổi mới một số công đoạn, quy trình của chuỗi công nghệ hướng tới nâng cao năng suất, hiệu quả, tính năng, giá trị.

Trần Thị Hoa (40 tuổi), Ninh Bình: Theo bà, giá trị cốt lõi của đổi mới sáng tạo là gì?

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Giá trị cốt lõi của đổi mới sáng tạo gồm 3 trụ cột gắn liền với nhau là tri thức, nhận thức và kinh tế tri thức.

Về tri thức: Đổi mới sáng tạo góp phần phát triển và hoàn thiện kiến thức/tri thức của nhân loại.

Về nhận thức: chính là ý thức của con người trong việc hiểu rõ bản chất và vai trò của đổi mới sáng tạo bao gồm: Bản chất đổi mới sáng tạo là nâng cao nhận thức và kỹ năng của con người trong việc tiếp nhận kiến thức của nhân loại, trong ứng dụng các kiến thức đó một cách phù hợp và hiệu quả, từ đó thúc đẩy sự tiếp tục đổi mới và tạo ra những kiến thức mới hoặc kiến thức/công nghệ đã có phù hợp/hiệu quả hơn trong điều kiện mới, hoàn cảnh mới.  Đồng thời nhận thức về sở hữu trí tuệ có được từ các kết quả của đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế tri thức là rất quan trọng. Không có sở hữu, không biết tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ thì rất khó tạo ra môi trường đổi mới sáng tạo.

Về kinh tế tri thức: đổi mới sáng tạo và nền kinh tế tri thức là hai yếu tố gắn kết mật thiết với nhau. Dựa trên tri thức, công nghệ và nguồn lao động có trình độ các Quốc gia phát triển nền kinh tế tri thức, nền kinh tế đó tiếp tục đầu tư và nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo. Ví dụ một trường Đại học của Bỉ (KU Leuven), được xếp hạng đổi mới sáng tạo số một của châu Âu sở hữu hơn 700 bằng sáng chế quốc tế, xây dựng 124 công ty spin-off, trong đó có 7 công ty đã lên sàn chứng khoán. Trong 10 năm thu nhập riêng từ khai thác sở hữu trí tuệ riêng cho trường là gần 100 triệu euro; nhưng giá trị mang lại do các công ty spin off và xã hội khai thác các sáng chế được tạo ra từ trường Đại học này đóng góp cho nền kinh tế tri thức lên đến hàng tỷ Euros.

Nguyễn Phương Hoài (21 tuổi), Hà Nội: Có ý kiến cho rằng, vai trò của đào tạo khởi nghiệp trong các trường Đại học rất quan trọng, ý kiến của bà về vấn đề này như thế nào?

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Hiện nay, Chính phủ và các Bộ, ngành đang triển khai rất quyết liệt chương trình khởi nghiệp quốc gia và có rất nhiều Hội nghị, Hội thảo, các hoạt động thúc đẩy khởi nghiệp trong học sinh, sinh viên các trường đại học. Tôi nghĩ rằng, đây là chủ trương rất đúng đắn để phát triển kinh tế đất nước. Tôi cho rằng đào tạo kiến thức khởi nghiệp cho các em sinh viên là rất cần thiết đặc biệt các em trong khối trường nông, lâm, ngư. Năm 2014, Học viên Nông nghiệp Việt Nam lần đầu tiên phát động và tổ chức Chương trình Khởi nghiệp nông nghiệp. Chương trình đã thực sự thu hút được đông đảo sinh viên các trường đại học và cao đẳng, thanh niên trong cả nước tham gia. Những năm gần đây, mỗi năm có khoảng 40 trường đại học, cao đẳng, các tỉnh thành phố, trên 200 nhóm dự án, với gần 1.000 thanh niên sinh viên tham gia chương trình. Các trường đại học khối ngành nông lâm cũng đã chủ động phát động và tổ chức khởi nghiệp. Bên cạnh đó, khi các tỉnh phát động và tổ chức chương trình khởi nghiệp cũng có rất đông thanh niên sinh viên tham gia khởi nghiệp, có đến 70-75% các ý tưởng, dự án liên quan đến ngành nông nghiệp.

Đến nay, Học viện nông nghiệp Việt Nam đã dành quỹ học bổng khởi nghiệp để giúp đỡ các em có thể thực hiện ý tưởng khởi nghiệp của mình. Thông qua các dự án khởi nghiệp đó các em được trang bị nhiều kiến thức về tổ chức, quản lý về chuyên môn, hoạt động nhóm, rèn luyện kỹ năng mềm, kiến thức về công nghệ thông tin... Ngoài ra, Học viện nông nghiệp Việt Nam đổi mới chương trình đào tạo, đổi mới chuẩn đầu ra của sinh viên, yêu cầu sinh viên tốt nghiệp phải có kiến thức về khởi nghiệp. Điểu này đã thực sự thúc đẩy phong trào khởi nghiệp trong sinh viên giúp các em có thể lập nghiệp, tìm việc làm, tạo công ăn việc làm rất dễ dàng.

Nguyễn Văn Trung (45 tuổi), Hà Nội: Với vai trò là một doanh nghiệp, ông có kiến nghị, đề xuất hay đóng góp giải pháp gì thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo trong KHCN nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững?

Ông Lương Văn Hùng: Với những hạn chế của doanh nghiệp trong công tác tự nghiên cứu đổi mới sáng tạo, R&D; những hạn chế của các viện nghiên cứu, các nhà khoa học, liên kết yếu giữa hai nhà như đánh giá trên, tôi cho rằng Nhà nước cần thể hiện vai trò này rõ nét hơn trong việc tạo ra sân chơi để gắn kết hoạt động của hai nhóm này cho phù hợp với thực tiễn. Cụ thể, Nhà nước có thể tạo ra các trung tâm, các Công viên R&D mà ở đó mỗi chủ đề R&D có thể đến từ chính doanh nghiệp, từ các nhà khoa học, từ cơ quan quản lý Nhà nước, và từ thực tiễn phát triển. Mỗi chủ đề đó Nhà nước lại chủ động tạo ra đội nghiên cứu gồm tất cả các thành phần trên tham gia, tạo cơ chế cho sự phối hợp cùng nghiên cứu giữa doanh nghiệp và nhà khoa học.

Hồ Đức Hiếu (27 tuổi), Yên Bái: Lấy doanh nghiệp làm trung tâm cho hoạt động đổi mới sáng tạo, đây được xem là chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước trong thời kỳ hội nhập hiện nay. Vậy các doanh nghiệp cũng cần có những chuẩn bị tâm thế như thế nào, thưa ông?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Doanh nghiệp nào tự giác ngộ sớm thì có cơ hội nhiều hơn, ngược lại, “nước đến chân” rồi thì sẽ bị động và mất lợi thế cạnh tranh.

Đa phần doanh nghiệp của Việt Nam là nhỏ, siêu nhỏ nên bất lợi trong đầu tư, ứng dụng KHCN.

VN phải có phương thức ứng dụng KHCN phù hợp, Ví dụ, phát triển công nghệ chế tạo, sản xuất quy mô nhỏ nhưng sản phẩn tinh vi, chất lượng cao. Nông nghiệp đi theo hướng quy mô nhỏ nhưng có ứng dụng CN cao, sản phẩm đặc sản có giá trị cao…

Về tổng thể, đi từng bước vững chắc hướng đến CNH, HĐH phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của Việt Nam và thế giới.

Lò Việt Hà (33 tuổi), Sơn La: Ông đánh giá như thế nào về tác động, hiệu quả các đề án, chương trình do Chính phủ, Bộ KHCN triển khai trong thời gian qua?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Vừa qua, Bộ KH và CN và Tập đoàn Xinova (Hoa Kỳ) mới đây ký Biên bản ghi nhớ hợp tác thành lập, quản lý và vận hành Trung tâm Đổi mới sáng tạo trực thuộc Bộ KHCN tại Hà Nội. Trung tâm này sẽ kết nối các nhu cầu đổi mới sáng tạo của các tập đoàn, công ty trong nước với mạng lưới hơn 12.000 nhà khoa học, nhà sáng tạo toàn cầu, tạo điều kiện cho các nhà khoa học, kỹ sư Việt Nam tham gia mạng lưới này, cũng như đào tạo đội ngũ cán bộ làm quản lý công nghệ và đổi mới sáng tạo tiếp cận với những phương thức thúc đẩy đổi mới sáng tạo của thế giới. Ngày 28.11.2018, Bộ KHCN và Công ty Ericsson (NASDAQ: ERIC) ký kết bản ghi nhớ hợp tác thiết lập Trung tâm Đổi mới sáng tạo về Internet vạn vật (IOT Innovation Hub). Trung tâm này sẽ hỗ trợ các nhóm nghiên cứu tạo ra các ứng dụng IOT mới, hỗ trợ sản xuất thử nghiệm, hỗ trợ kết nối nhà đầu tư và thương mại hóa sản phẩm; tạo môi trường thuận lợi hỗ trợ khởi nghiệp đổi mới sáng tạo về IOT. Trong 3 ngày diễn ra sự kiện (từ 29.11-01.12), Techfest Việt Nam 2018 với chủ đề “Khởi nghiệp sáng tạo - Kết nối toàn cầu” tại Đà Nẵng đã thu hút 5.500 lượt người tham dự. Cũng tại sự kiện đã diễn ra triển lãm sản phẩm khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, giới thiệu dịch vụ hỗ trợ khởi nghiệp của hơn 250 doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp. Tổng số các cuộc kết nối đầu tư là 160 cuộc với số quan tâm đầu tư lên đến 7,86 triệu USD.

Trước đó, ngày 01.01.2018, Phó thủ tướng Vũ Đức Đam và lãnh đạo Bộ KHCN, Liên hiệp các hội KH và Kĩ thuật Việt Nam, Bộ Thông tin và Truyền thông, Tập đoàn Viettel... đã khai trương Hệ Tri thức Việt số hóa. Dự kiến 01.01.2019 sẽ tổ chức lễ công bố sản phẩm của Đề án Hệ Tri thức Việt số hóa. Đây sẽ là kho tri thức Việt số hóa phục vụ mục tiêu phổ biển, ứng dụng kiến thức khoa học và công nghệ trong sản xuất và đời sống nhằm phục vụ mục tiêu nâng cao dân trí KHCN, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài khoa học.

Trần Minh Ngọc (26 tuổi), Hà Nội: Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp đã thành công khi áp dụng đổi mới sáng tạo, KHCN, có thể kể đến như: gốm Minh Long; Vinamit; Doanh nghiệp cơ khí Bùi Văn Ngọ,… và một số công ty về công nghệ thông tin. Vậy ông có thể cho biết yếu tố quyết định thành công đối với các doanh nghiệp cũng như bài học kinh nghiệm?

Ông Trần Trí Dũng: Từ năm 2014, chúng tôi đã có cơ may được phỏng vấn trực tiếp lãnh đạo một số doanh nghiệp hàng đầu Việt Nam như gốm Minh Long, Doanh nghiệp cơ khí Bùi Văn Ngọ, vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ), Vinamit... về hành trình phát triển năng lực đổi mới sáng tạo. Kết quả của các công việc này là Bộ Khoa học và Công nghệ đã trao bằng khen doanh nghiệp đổi mới sáng tạo cho nhóm doanh nghiệp kể trên. Bài học đúc kết được từ thực tiễn là: thứ nhất, nhận thức và quyết tâm mạnh mẽ của người đứng đầu doanh nghiệp về vai trò ứng dụng KHCN và thử nghiệm đổi mới sáng tạo. Thứ hai, đổi mới sáng tạo và ứng dụng KHCN là một quá trình kỷ luật. Ví dụ, gốm Minh Long phải mất hơn 10 năm kể từ lần đầu tham dự Hội chợ quốc tế Frankfurt về đồ nội thất cao cấp cho tới khi có được hợp đồng bán hàng đầu tiên. Ông Lý Ngọc Minh chia sẻ: "Những năm đầu tiên tham dự hội chợ quốc tế rất "cực". Hội chợ diễn ra vào tháng Hai tại Đức, giữa mùa đông châu Âu rất lạnh, lại trùng với dịp Tết Nguyên đán, chi phí thì đắt đỏ. Gian hàng của Minh Long ở vị trí không thuận lợi. Bởi thế, ngay trong đội ngũ của Minh Long cũng không ít người nản lòng và phản đối việc tham dự Hội chợ Frankfurt. Nhưng chúng tôi đến Hội chợ không chỉ để bán hàng mà trước tiên là để học hỏi các nhà cung cấp gốm sứ hàng đầu thế giới họ bán hàng gì, trình bày sản phẩm ra sao và quan trọng hơn cả là làm thế nào để họ tạo ra được những sản phẩm đó. Qua những năm tham dự Hội chợ, Minh Long cũng hiểu rõ hơn những người mua hàng đầu thế giới cần gì".

Thứ ba, quá trình đổi mới sáng tạo không có điểm dừng, bởi các nhà sáng lập không bao giờ thỏa mãn. Ông Nguyễn Lâm Viên đã thành công trong việc đưa trái mít tươi thành sản phẩm sấy đóng gói Vinamit đi khắp toàn cầu. Nhưng năm 2018, người tiêu dùng lại có cơ hội thưởng thức những sản phẩm độc đáo mới như cà phê tươi, nước mía sấy khô...

Bùi Danh Tùng (40 tuổi), Bắc Giang: Ông đánh giá thế nào về hiện trạng đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp KHCN hiện nay cũng như những định hướng đổi mới công nghệ, các công nghệ được khuyến khích và ưu tiên?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Hiện trạng đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp KHCN hiện naylà rất hạn chế. Lý do là đa phần doanh nghiệp của Việt Nam là nhỏ, siêu nhỏ.

Thứ hai, văn hóa kinh doanh cho đến nay vẫn dựa vào thương mại chứ không tập trung vào chế tạo và sản xuất hàng hóa. Thói quen của phần đông doanh nghiệp là tập trung vào chạy cơ chế chính sách ưu đãi về thuế, về đất đai, dựa vào lao động rẻ, chất lượng thấp. Điểm yếu của doanh nghiệp là chủ yếu kinh doanh kiếm lời, bỏ qua trách nhiệm môi trường, trách nhiệm xã hội, trách nhiệm với người lao động. Những dư địa nêu trên ngày càng hạn hẹp và sẽ mất dần, nên dựa vào công nghệ là điều tất yếu, chính vì thế phải dầu tư vào KHCH.

Về những định hướng đổi mới công nghệ, các công nghệ được khuyến khích và ưu tiên hiện nay là những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế. Ví dụ như nông nghiệp, chú trọng phát triển sản phẩm quốc gia để bảo đảm an ninh lương thực, ngành hàng mũi nhọn trong xuất khẩu; hay lĩnh vực CNTT trong thời đại Cách mạng Công nghiệp 4.0 vì Việt Nam có lợi thế về nguồn nhân lực trẻ, năng động, sáng tạo...

Nguyễn Đỗ Tuấn Thành (33 tuổi), TP Hồ Chí Minh: Dưới góc nhìn của một chuyên gia có kinh nghiệm trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc tế, ông đánh giá thế nào về thực chất hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo hiện nay ở Việt Nam?

Ông Trần Trí Dũng: Các nỗ lực đưa ý tưởng đổi mới sáng tạo thành sản phẩm và dịch vụ trên thị trường tại Việt Nam đang không ngừng gia tăng cả về số lượng và chất lượng. Dù cũng có không ít lo ngại về "trào lưu khởi nghiệp" nhưng sự phong phú của các ý tưởng mới và đa dạng trong nhiều lĩnh vực ngành nghề là cần thiết để có thể chọn lọc những sản phẩm và dịch vụ có tính thương mại cao nhất. Khi tính cạnh tranh trên thị trường cao lên, các doanh nghiệp khởi nghiệp chịu sức ép đưa ra các giải pháp có hàm lượng công nghệ và sở hữu trí tuệ ngày một nhiều. Điều này đồng nghĩa sức cạnh tranh trong các sản phẩm khởi nghiệp không ngừng được cải thiện.

Nguyễn Phi Hùng (23 tuổi), Hà Nội:  Xin được hỏi ông Lương Văn Hùng, ông có đánh giá gì về hoạt đổi mới sáng tạo trong các doanh nghiệp hiện nay so với trước đây? Đâu là lý do chính để các doanh nghiệp cần phải đổi mới sáng tạo?

Ông Lương Văn Hùng: Có thể nói, trước đây, liên quan đến sự phát triển của hạ tầng xã hội, đặc biệt là cơ hội tiếp cận thông tin... nên các doanh nghiệp thời kỳ này thường hạn chế trong hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Kết quả của quá trình này là khi nền kinh tế tri thức, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư bùng nổ đã có rất nhiều doanh nghiệp không thể thích ứng và đổ vỡ hoặc chật vật với câu chuyện duy trì sự tồn tại.

Giai đoạn hiện nay, các doanh nghiệp ngay từ khi hình thành và trong quá trình hoạt động đã phải có sự đổi mới sáng tạo trong hoạt động quản trị, điều hành, không có đổi mới sáng tạo có nghĩa là doanh nghiệp tụt hậu. Doanh nghiệp muốn phát triển cần có sự đổi mới mạnh mẽ, sâu về chất, rộng về quy mô, luôn phải xác định chiến lược và tầm vóc doanh nghiệp hội nhập toàn cầu. Trong thời đại thế giới phẳng, đổi mới sáng tạo để tồn tại và phát triển là quy luật tất yếu của không chỉ doanh nghiệp và mọi thành phần xã hội đều cần thiết.

Đỗ Minh Thắng (24 tuổi), Hưng Yên: Theo ông, khó khăn hiện nay của các doanh nghiệp khởi nghiệp là vốn đầu tư, cơ chế chính sách hay là nguồn nhân lực?

Ông Trần Trí Dũng: Hành trình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo có muôn vàn khó khăn. Để vượt qua, trước tiên và trên hết là tinh thần khởi nghiệp mạnh mẽ trong mỗi nhà sáng lập và đội ngũ của mình. Hajime Hotta - nhà đầu tư Nhật Bản chia sẻ: Việt Nam có rất nhiều kỹ sư giỏi nhưng rất thiếu các nhà sáng lập. Như vậy có thể thấy, thách thức đầu tiên là nguồn nhân lực có tư duy đúng về khởi nghiệp và có năng lực giải quyết các vấn đề, năng lực lãnh đạo.

Vốn tài chính luôn được các doanh nghiệp khởi nghiệp xem như khó khăn đầu tiên. Tuy vậy, cũng không ít than phiền từ các nhà đầu tư rằng họ không tìm được dự án đủ hấp dẫn, đủ tin cậy để bỏ vốn. Thông tin bất đối xứng và khoảng trống trên thị trường luôn tồn tại. Sự chủ động tiến lại gần nhau từ cả phía nhà sáng lập và nhà đầu tư là cần thiết, nhưng trước tiên có lẽ các nhà sáng lập sẽ phải làm việc chăm chỉ hơn, tập trung nhiều hơn vào nỗ lực phát triển sản phẩm đáp ứng ngày một tốt hơn nhu cầu của thị trường, cũng như điều chỉnh mô hình kinh doanh có sức cạnh tranh cao hơn. Thực tế là không một dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo nào có sự ghi nhận rõ ràng từ thị trường và người tiêu dùng mà lại không nhận được vốn đầu tư.

Mạnh Hiếu (40 tuổi), Hà Nội: Bộ KHCN trong thời gian qua đã trình Chính phủ ban hành và phối hợp với các tổ chức quốc tế về đổi mới sáng tạo, đổi mới công nghệ thông qua các chương trình như: IPP, FIRST, Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia, Quỹ phát triển KHCN quốc gia, các Chương trình KHCN quốc gia,… Ông đánh giá như thế nào về tác động, hiệu quả từ các chính sách trên?

Ông Nghiêm Vũ Khải: Các chương trình nêu trên đã tạo ra nhiều diễn dàn để các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế trao đổi về chính sách và các biện pháp phát triển KHCN; đã tài trợ cho nhiều đề tài nghiên cứu KH và phát triển CN, một số đã được ứng dụng trong thực tế. Hỗ trợ các nhà khoa học hoàn thiện công trình nghiên cứu KH để đăng trên các tạp chí KH có uy tín, qua đó tăng số lượng các bài báo quốc tế của KHCN Việt Nam, góp phần nâng chỉ số về KHCN quốc gia. Hỗ trợ các nhà khoa học tham gia các hội nghị quốc tế.

ĐBND: Những năm gần đây, Đảng, Nhà nước đã và đang có nhiều cơ chế, chính sách khuyến khích, đẩy mạnh hoạt động đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực KH - CN. Trong giai đoạn 2017-2020, Việt Nam đặt mục tiêu cải thiện khung pháp lý, thể chế và quản lý để phát triển bền vững; hoàn thiện cơ chế, chính sách cho KH - CN và đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng lực công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Chương trình Giao lưu trực tuyến “Phát triển bền vững dựa vào đổi mới sáng tạo” đã nhận được rất nhiều câu hỏi của các bạn đọc quan tâm. Tuy nhiên, do thời gian có hạn, chúng tôi xin được kết thúc ở đây.

Trân trọng cảm ơn và hẹn bạn đọc ở lần giao lưu tiếp sau.

GS.TS Nguyễn Thị Lan: Thay mặt khách mời, trân trọng cảm ơn bạn đọc Báo ĐBND.

ĐBND
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang