Hiện thực hóa những quy định về quyền và nghĩa vụ cơ bản của con người, công dân

Thiếu những bảo đảm pháp lý

Hiến pháp 1992 đã quy định quyền con người, quyền công dân trong 5 lĩnh vực: chính trị, dân sự, kinh tế, văn hoá, xã hội. Từ những quy định của Hiến pháp, Chính phủ cùng các cơ quan nhà nước khác như QH, TAND, VKSND... đã có nhiều chủ trương, chính sách và biện pháp nhằm bảo đảm các quyền và tự do của con người, công dân như: kế hoạch phát triển kinh tế dài hạn và hàng năm, lồng ghép thực hiện mục tiêu thiên niên kỷ; các chính sách đối với văn hóa, giáo dục, khoa học công nghệ; phát triển mạng lưới an sinh xã hội... Đặc biệt, Việt Nam trở thành thành viên của hầu hết các công ước quốc tế quan trọng của Liệp Hiệp Quốc trong lĩnh vực quyền con người và đã tham gia 15 công ước quốc tế của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), 5 Công ước Giơnevơ về bảo hộ nạn nhân chiến tranh và đối xử nhân đạo với nạn nhân chiến tranh.

Bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, nhiều quy định về các quyền, nghĩa vụ cơ bản của con người và công dân chưa khoa học, chưa thể hiện đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân. Bình luận về vấn đề này, PGs, Ts Nguyễn Văn Động, Trường ĐH Luật Hà Nội cho rằng, việc bảo đảm thực hiện và việc thực hiện các quyền hiến định của công dân còn nhiều hạn chế, nhất là cụ thể hóa bằng các văn bản QPPL còn chưa kịp thời, đồng bộ cho nên quyền công dân còn thiếu những bảo đảm pháp lý cần thiết để thực hiện. Bên cạnh đó, sự hiểu biết pháp luật của người dân còn ít nhiều hạn chế, nên việc thực hiện quyền nhiều khi còn gặp khó khăn, thậm chí không đúng đắn, nhất là trong các lĩnh vực quy định thực hiện quyền khiếu nại; quyền tự do kinh doanh theo pháp luật; quyền thừa kế tài sản; quyền bình đẳng nam, nữ...

Điều đáng quan tâm, từ góc độ thực thi pháp luật, có thể thấy cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân chưa được xác lập thực sự mạnh mẽ, đặc biệt chưa thành lập được cơ quan nhân quyền chuyên trách, có hiệu lực. Trong khi đó, việc thiết kế nhiều quyền và tự do của công dân gắn với cụm từ “theo quy định của pháp luật” đã gây không ít khó khăn trong quá trình xây dựng và thực thi các biện pháp bảo đảm quyền con người, quyền công dân, dẫn đến hệ quả các văn bản dưới luật hạn chế quyền và tự do hiến định của công dân.

Bảo đảm tính hiện thực

Liên quan đến việc hoàn thiện những quy định đến quyền con người; quyền và nghĩa vụ của công dân, dự thảo Báo cáo tổng kết thi hành Hiến pháp 1992 đã đưa ra 2 phương án. Phương án 1: Sửa đổi toàn diện nội dung quy định của Hiến pháp về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; xây dựng lại cấu trúc của Chương quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân theo các nội dung: các nguyên tắc chung về quyền con người và quyền cơ bản của công dân; các quy định cụ thể về quyền con người, quyền của công dân; các quy định cụ thể về nghĩa vụ của công dân; đồng thời sửa đổi căn bản cách thức quy định của Hiến pháp về quyền con người, quyền công dân theo hướng ngắn gọn nhưng thể hiện rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm thực thi quyền con người, quyền công dân. Phương án 2: Chỉ tiến hành sửa đổi, bổ sung hoặc loại bỏ một số quy định không phù hợp; hoặc đã lạc hậu một cách có lựa chọn trong giai đoạn trước mắt; ưu tiên chủ yếu vào nhiệm vụ bảo đảm thể chế hóa, thực thi các quyền trên thực tế. Ưu điểm của phương án 2 là không gây sự xáo trộn lớn về Hiến pháp cũng như hệ thống pháp luật, chú trọng nhiều phương diện thực thi các quyền hiến định trên thực tế. Tuy nhiên, phương án này khó tạo ra sự thay đổi, chuyển biếán cơ bản về bảo đảm quyền con người, quyền công dân; không sửa đổi kịp thời chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân với khá nhiều nội dung không còn phù hợp như đã phân tích trên.

Đối với từng kiến nghị cụ thể, nhiều ý kiến cho rằng, cần bổ sung quy định về quyền công dân và các trường hợp quyền công dân bị hạn chế hoặc tạm đình chỉ theo hướng các quyền và tự do của con người và quyền công dân có thể bị giới hạn bởi luật do QH ban hành, nhưng chỉ trong mức độ cần thiết để tôn trọng, bảo đảm các quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, của tập thể và Nhà nước, bảo đảm trật tự công cộng, quốc phòng và an ninh quốc gia. Bên cạnh đó, bổ sung các quy định cụ thể hóa nội dung cơ bản, trình tự, thủ tục thực hiện một số quyền dân chủ trực tiếp của công dân như, quyền biểu quyết khi nhà nước trưng cầu dân ý; quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội; quyền thông tin; quyền hội họp hòa bình, quyền lập hội; quyền biểu tình.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thế Liên gợi ý, nên nghiên cứu bổ sung một số quyền mới như quyền phúc quyết, quyền sống, quyền không bị tra tấn, nhục hình, quyền phát triển, quyền không bị xét xử lần 2 về cùng một tội phạm; quyền của người dân tộc thiểu số; đồng thời điều chỉnh, bổ sung một số quy định về sự bảo hộ của Nhà nước Việt Nam đối với công dân Việt Nam ở nước ngoài; việc Nhà nước Việt Nam tôn trọng quyền của người nước ngoài, người không quốc tịch ở Việt Nam, người Việt Nam ở nước ngoài.

Một khía cạnh khác cũng cần phải đặc biệt lưu ý trong lần sửa đổi Hiến pháp 1992 là bổ sung trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc tôn trọng, bảo đảm và thúc đẩy quyền con người dưới hình thức một điều luật cụ thể và lồng ghép trong các quy định đặc thù về các quyền cụ thể trong Hiến pháp. Hiện nay, trong 22 điều quy định quyền công dân của Hiến pháp năm 1992 thì có 17 điều quy định nghĩa vụ của Nhà nước, còn 5 điều chưa quy định. Quy định này nhằm tăng thêm tính hiện thực của các quyền công dân đã được Hiến pháp thừa nhận và ngay các trong 17 điều có quy định nghĩa vụ bảo đảm của Nhà nước đối với các quyền công dân cũng nên xem xét lại, bảo đảm tính hiện thực trong việc thực hiện quyền. Bình luận về vấn đề này, Pgs, Ts Nguyễn Văn Động, ĐH Luật Hà Nội cân nhắc, tránh những quy định mang tính chất tuyên ngôn, thiếu sự bảo đảm của Nhà nước trong việc nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền con người mà Nhà nước ta đã ký kết hoặc tham gia.