VĂN NGHỆ
Cập nhật 20:14 | 25/08/2019 (GMT+7)
.

Điên loạn và thấu thị
LÊ MINH PHONG

08:51 | 10/02/2015
Cuốn Van Gogh của David Haziot, giải thưởng của Viện Hàn lâm Pháp năm 2008, thực sự là một bức tranh toàn cảnh nhưng cụ thể về cuộc đời cũng như về thế giới nghệ thuật của thiên tài Van Gogh.

Ngày 1.9.1888, trong thư cho Théo, Vincent Van Gogh viết: “Trong cuộc đời và cả trong hội họa cũng vậy, rất có thể anh bỏ qua không cần Thượng Đế, nhưng anh, kẻ khổ đau, anh không thể bỏ qua không cần tới một điều cao viễn hơn anh, chính là đời anh: quyền năng sáng tạo”. Như vậy, Van Gogh tự xưng mình là kẻ khổ đau, khổ đau để được sáng tạo.

Qua cuốn Van Gogh, ta biết rằng đối với ông, bi kịch trở thành một danh từ cao quý, ông không chạy trốn bi kịch, mà ngược lại, ông hân hoan rút tỉa năng lượng từ những bi kịch của chính cuộc đời mình và của tha nhân. Thiếu vắng bi kịch thì thế giới ấy sẽ không có sáng tạo. Cũng nhờ lưu trú trong một xã hội nhiều bi kịch mà Van Gogh đã kiến thiết nên một thế giới cho riêng mình, thế giới của ông tổng hợp những yếu tố của một kẻ sáng tạo, một nhà cách mạng, thậm chí là khí chất của một kẻ nổi loạn, một kẻ điên loạn, một kẻ bị trời nguyền lao vào rút tỉa thế giới không hề biết khoan nhượng.

Tròn một năm sau ngày sinh của người anh chết lúc sơ sinh, cũng mang tên là Vincent Willem Van Gogh, ngày 30.3.1853 Van Gogh ra đời. Khi biết thức nhận thế giới, Van Gogh nhìn vào ngôi mộ của người anh như thể nhìn vào ngôi mộ của chính mình. Ngôi mộ mà Haziot không ngần ngại gọi là Ngôi mộ biểu tượng cho một án tích. Đây có lẽ là nơi khởi đi cho những bi kịch triền miên trong kiếp sống của Van Gogh. Viện dẫn tới các nhà tâm lý học, David Haziot viết rằng: “Mặc cảm nguyên nhân gây ra cái chết cho người đi trước luôn khiến đứa bé được sống sau này không thoát ra được ám ảnh tội lỗi. Điều này thường hằn sâu trong tiềm thức và có tính quyết định trong việc hình thành cá tính…” Như vậy, ngay từ bình minh của cuộc đời, Van Gogh đã phải cạnh tranh với một người đã chết để được sinh tồn.


Cánh đồng lúa mỳ và những con quạ, 1890

Nhờ có căn nền vững vàng về tâm lý học, triết học, mỹ học, xã hội học, hội họa… mà qua từng chương sách, Haziot đã dẫn người đọc vào thăm dò thế giới của Van Gogh, một thế giới xáo trộn, đầy tính gây hấn bởi sự phá bỏ những luật tắc ứng xử về mặt xã hội của chính danh họa này. Điều đáng lưu ý sau Ngôi mộ biểu tượng cho một án tích là đặc điểm của gia đình và dòng họ, nơi từ đó ông khởi đi. Dòng họ Van Gogh được xem là dòng họ có nhiều người có kiến thức ưu việt, khôn ngoan, đảm đang, thông minh… Hơn nữa, mẹ của Van Gogh, bà Anna Cornelia Carbentus là người đàn bà có thiên phú về hội họa. Nhưng tất cả đó chưa đủ để về sau Van Gogh trở thành một thiên tài. Sâu xa nhất cho suối nguồn sáng tạo, suối nguồn phá bỏ mọi luật tục để vươn lên sáng tạo trong ông, đó là ông được khởi đi từ một dòng họ có truyền thống điên loạn. David Haziot viết: “Nhiều Van Gogh đã là đối tượng cho những cơn điên loạn. Chúng quật ngã họ, nhấn chìm họ vào những cơn suy nhược thần kinh trầm trọng, hoặc ngắn hoặc dài… Em của Van Gogh, Wilhelmina chết trong nhà thương điên vào năm 1941, thọ 79 tuổi; bác Cent người buôn tranh giàu có cũng bị suy nhược trầm trọng, và về sau, Cor, em trai của Vincent đã tự tử ở Nam Phi…”. Dòng máu điên loạn này đã ngầm ẩn trong con người của Van Gogh, dù ý thức hay không ý thức được nó ông cũng đã bị/ được thừa hưởng một sự điên loạn ngầm ẩn, điên loạn để cho những ý tưởng sáng tạo, ý tưởng về sự hủy diệt và tạo sinh liên tiếp được sinh sôi từ huyết quản của ông. Cộng thông với điều đó, Van Gogh lại ra đời trong một bối cảnh gia đình và xã hội có nhiều phiền muộn. Ông bước vào sân khấu cuộc đời với một tâm thế u uẩn, điều này được minh chứng ở việc ông đã từng quay lưng với những đề tài thời thượng, ông nhốt mình trong những hoài niệm và hoan hỉ với những âm mưu dự phóng.

Van Gogh của David Haziot giàu tư liệu về cuộc đời nhiều bi kịch của thiên tài hội họa này. Sự miêu tả tỉ mỉ những dấu mốc trong cuộc đời của Van Gogh, những yếu tố quan trọng nhất để hun đúc nên một thiên tài được chuyên chở dưới lớp ngôn ngữ phóng khoáng, khoái hoạt của David Haziot dường như đã vẫy gọi người đọc đu theo những cuộc đập phá hoang tàn, những hoang tưởng, mơ mộng của chính họa sĩ tài danh và u sầu. Đây là nơi chúng ta biết được căn nguyên nào khiến cho Van Gogh từ bỏ con đường giáo sĩ để lao vào nghệ thuật, từ bỏ việc thuyết giảng về thế giới của đấng tối cao để kiến tạo nên thế giới riêng biệt của mình. Từ công trình này, chúng ta biết thêm về sứ mệnh của Théo đối với Van Gogh, về vai trò của tình yêu, của bằng hữu đối với danh họa này. Cũng từ đây, chúng ta biết thêm về sức mạnh của sự nổi loạn, về điên loạn và về cái chết.


Đêm đầy sao, 1889
David Haziot gọi Van Gogh là Kẻ rong chơi cô đơn và hoang dại. Rong chơi - cô đơn - hoang dại chính là những yếu tố cần thiết để cấu nên Sáng Tạo. Mà sáng tạo không ngoài gì khác là kiến thiết nên cái Mới và cái Khác. Kẻ rong chơi tự do bát ngát Vincent đã làm được điều đó. Qua từng trang sách, David Haziot đã bám vào những tư liệu có được và từ những thư từ của Van Gogh để soi sáng hướng đi của thiên tài này. Van Gogh ngay từ thơ ấu đã biết rút tỉa thế giới trong những cuộc rong chơi của chính ông. Những cuộc rong chơi thời thơ ấu thường là mầm mống cho những nỗ lực khai phá về sau. Haziot viết: “Có khi ông rời nhà đến hàng chục cây số để khám phá thiên nhiên. Quan sát nhạy bén, ông đam mê các loài hoa dại, biết phải tìm chúng ở chốn nào, thuộc lòng các ngách ngõ của đồng quê, say sưa với các loại côn trùng và những loài vật sống dưới nước, biết làm thế nào để bắt chúng, ông có thể gọi tên từng con vật một…” Sau khi mơ mộng với thiên nhiên và những loài côn trùng, ngay lập tức sau đó ông bị tống vào trường nội trú Jean Provily ở Zevenbergen. Đây là một nơi tăm tối đầy sợ hãi đối với một cánh chim non dại cô đơn. Bóng tối nơi đây đã cướp đi những gì đẹp đẽ nhất trên những cánh đồng mênh mông ở xứ Hà Lan.

Trong sự cô đơn của một con thú bị thương cần một hang ổ để lẩn trốn, khi trở về ngôi nhà của gia đình, ông đau khổ thốt lên: “Người ta ngần ngại đón tôi về nhà, như ngần ngại đón một con chó xù, nó vào nhà với những chiếc răng ướt át và lông lá xồm xoàm. Nó làm phiền mọi người. Và nó rủa ồn ào. Tóm lại - đó là một con vật dơ bẩn…”

Từ thẳm sâu cô độc, ông hướng tới những người cùng khổ, những người lao khổ trong hầm mỏ, trên ruộng đồng, bên hè phố, những người đang câm nín vuốt lên sự tủi nhục của thân phận. Những họa phẩm như Những người ăn khoai, Tĩnh vật và quyển thánh kinh mở rộng... là những tác phẩm được vẽ bằng máu và nước mắt của ông.

Qua cuốn Van Gogh, chúng ta được biết những tác phẩm của Van Gogh không được vẽ trên thiên đường mà vẽ trong nơi tối tăm, nơi hang ổ thiếu ánh sáng của ông, nơi ấy ông đu mình theo những mộng tưởng và những tiếng thét trong tâm can. Trong khát vọng tự do tuyệt đối, ông lưu vong ngay trong ngôi nhà của mình và ngay trên quê hương của mình. Ông lưu vong và dự phóng về một miền đất hứa xa vời nào đó trong khung cảnh tồi tàn. Ta hãy nghe Kerssemakers, một tình bạn ban sơ của ông, miêu tả về hang ổ của ông: “Cạnh lò sưởi không bao giờ được lau chùi quét dọn, là một đống tro khổng lồ, hai chiếc ghế mòn cũ, có khoảng ba mươi tổ chim đựng trong tủ, có nhiều tổ chim được độn rơm, những cây cỏ tìm được trong những cuộc rong chơi, những dụng cụ đồng áng, những chiếc mũ cũ kỹ…” Tất cả đó là xưởng vẽ của một danh họa thượng thừa. 


Sọ người ngậm mẩu thuốc lá bốc khói, 1885

Bức Sọ người ngậm mẩu thuốc lá bốc khói minh chứng cho điều đó. David Haziot đã phân tích tác phẩm này một cách tỉ mỉ: “Một bộ xương người trên nền đen, cắt ngang vai như là một người làm mẫu, một mẩu thuốc lá bốc khói cắn chặt giữa hai hàm răng, hình như là chiếc sọ đang hút thực sự. Một bức tranh siêu thực đi trước thời cuộc, xứng danh với Magritte hay Picabia mà người ta nhìn một cách lơ đãng trong bảo tàng và cho rằng đó là trò đùa của một họa sĩ vô tài…” Bức tranh cho thấy tâm trạng âu lo đầy phiền muộn của ông. Và đó phải chẳng chính là ông với những đớn đau. Ông không chạy trốn cái chết mà hân hoan đón nhận nó. Và ở Anvers ông bắt đầu với những bức chân dụng tự họa đầu tiên. Ông đẩy những phiền muộn của mình vào những bức tự họa với những nét cọ mạnh mẽ mang màu sắc phẫn uất mà Haziot cho rằng: “Chúng mang dáng dấp của một người đang bị lún sâu vào một cõi tối tăm hay một thực tại đen tối, quánh đặc không thể nào thoát ra được…”

Ngày 28.2.1886 ông tới Paris, thành phố của sự phản tỉnh, thành phố của những kích động cuồng điên… Đây có lẽ là một dấu mốc trọng đại trong cuộc đời bi thảm của ông. Nơi đây “ông đã lặn hụp thực sự trong một Paris của những lạc thú, ngạo mạn, nơi có điều kiện thuận lợi để nẩy nở những ý tưởng táo bạo nhất”.

Nhưng con người, dẫu là một kẻ sáng tạo phi thường cũng không thể chống lại được số mệnh. Ám ảnh về những vết thương và về ngôi mộ từ hồi ức thơ ấu đã trở lại với ông. Rượu nặng, cuộc sống về đêm, lao mình vào những cuộc sáng tạo không ngơi nghỉ… đã vắt kiệt sinh lực Van Gogh, và rồi ông điên loạn tự cắt tai chính mình. Điên loạn một cách rực rỡ. Điên loạn để thấu thị. Haziot viết rằng: Địa ngục khép kín này dường như là một cảnh tượng hoang đường chỉ có trong tiểu thuyết mà tác giả của nó đã khoái trá chiêm ngưỡng cái chết và sự hủy hoại mà con người có thể đã đạt được một cách thẩm mỹ nhất. Vào ngày 21.4, bi kịch về thân phận của một họa sĩ đã đi đến đỉnh điểm khi ông loan báo rằng ông muốn bị giam để “an lành cho những người khác”.

Chiều ngày 27.7, Van Gogh bắn một phát súng vào ngực, về phía trái nhưng không trúng tim. Giờ phút cuối cùng đã đến, ông hân hoan đón nhận cái chết ngay trên tay Théo. “Bây giờ anh muốn trở về…” Đó là câu nói cuối cùng của một thiên tài sau khi đã mang vác trên thân phận mình bao nỗi nghiệt ngã, bao đau đớn điên cuồng nhưng vô cùng rực rỡ trong những tháng ngày lưu trú trên mặt đất hoang vu. Lúc đó là 1 giờ 30 phút, thứ ba, ngày 29.7.1890.

_____________

Van Gogh của David Haziot, Phan Hồng Hạnh dịch, NXB Đà Nẵng, 2014.

Xem tin theo ngày:
ÂM NHẠC
14:59 11/02/2015
Cuối năm 2014 đầu năm 2015, chương trình Lửa của nghệ sĩ piano Phó An My, nhạc sĩ Đặng Tuệ Nguyên cùng các diễn viên Nhà hát Tuồng Việt Nam đã mang đến cuộc đối thoại thú vị giữa piano - khí cụ của châu Âu và tuồng - nghệ thuật sân khấu dân gian Việt Nam, dựa trên sự tôn trọng đặc thù của từng loại hình.
Quay trở lại đầu trang