VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 07:17 | 26/09/2018 (GMT+7)
.

Hơi thở hiện đại trong chất liệu truyền thống

07:49 | 08/06/2018
Sơn mài là chất liệu đã được khẳng định trong dòng chảy nghệ thuật tạo hình đương đại Việt Nam. Kế thừa truyền thống, ngày nay nhiều nghệ sĩ chọn sơn mài để thể hiện với các kỹ thuật khác nhau, đồng thời nghiên cứu, tìm tòi để mở ra hướng đi mới với chất liệu này.

Nghệ thuật với chất liệu sơn mài

Tranh vẽ sơn mài có khởi nguyên từ các bậc thầy ở Trường Mỹ thuật Đông Dương vào đầu những năm 30 của thế kỷ XX. Trong gần một thế kỷ tồn tại và phát triển, với tài năng và lao động nghệ thuật của nhiều thế hệ họa sĩ, tranh sơn mài Việt Nam đã được công chúng trong và ngoài nước biết đến nhờ khả năng biểu đạt mang lại vẻ đẹp lộng lẫy, sang trọng cho các tác phẩm nghệ thuật.

Nhằm giới thiệu chất liệu hội họa độc đáo này, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam đang tổ chức triển lãm chuyên đề Nghệ thuật với chất liệu sơn mài, trưng bày 38 tác phẩm của 14 họa sĩ, nhà điêu khắc là giảng viên của trường. PGS. TS. Lê Văn Sửu, Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam cho biết: “Sơn mài là chất liệu gắn liền với nền hội họa Việt Nam, với tên tuổi của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Triển lãm lần này là dịp để các nghệ sĩ thể hiện chất liệu sơn mài ở nhiều loại hình mỹ thuật, với các kỹ thuật khác nhau. Sơn mài được thể hiện phong phú, sáng tạo trên nhiều bề mặt chất liệu như gỗ, đá, composite... trên bề mặt của những đồ vật có sẵn như tủ, đĩa... Sơn mài có thể bao phủ toàn bộ bề mặt tác phẩm, có thể chỉ trên một phần, có thể được xử lý mài phẳng tạo chiều sâu, sự chuyển biến tinh tế về sắc độ, nhưng cũng có thể được tạo chất xù xì, thô nháp...”.

Triển lãm Nghệ thuật với chất liệu sơn mài thu hút công chúng yêu nghệ thuật
Ảnh: Ng. Phương

“Chất liệu sơn mài rất phức tạp, quá trình làm công phu, nhưng nghệ sĩ không kiểm soát được 100%. Có thể nói, chất liệu này rất “đỏng đảnh”, người sáng tạo chủ động nhưng phải “nương” theo nó. Kết hợp sự ngẫu nhiên và chủ động, nhiều khi họa sĩ cũng bất ngờ trước hiệu quả đạt được hơn cả mong muốn sau khi mài tranh, nhưng đôi khi cũng thất bại. Đó là điều phải chấp nhận, và đó cũng là cuộc chơi rất thú vị” - họa sĩ Diệp Quý Hải nhận định.

Không đơn thuần dừng lại ở mặt phẳng, đóng khung trong thể loại hội họa, với sơn mài, các nghệ sĩ hoàn toàn tự do biểu đạt ý tưởng của mình ở ngôn ngữ của điêu khắc, sắp đặt hay trang trí trên các sản phẩm gia dụng... Tác phẩm cũng được trình bày ở nhiều không gian như treo trên tường, trong khung sang trọng, đặt ngay ngắn trên bục hay bày trực tiếp trên sàn... Từ đó cho thấy sự phong phú, muôn vẻ sáng tạo của nghệ sĩ khi ứng dụng chất liệu này. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu vẫn cho rằng, sơn mài Việt Nam còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác.

Tìm hướng đi mới

 “Đáng tiếc là do nhu cầu thị trường, hiện nay tại các làng nghề làm sơn mài, kỹ thuật truyền thống đang mai một. Bên cạnh đó, dù nước ta có nguồn nguyên liệu sơn ta rất quý, độ trong cao, tuy nhiên, cách thức để tinh chế, kỹ thuật nhằm phát triển hơn cho sơn mài vẫn cần được nghiên cứu”.

Họa sĩ Triệu Khắc Tiến

Có thể thấy, sau thời kỳ phát triển huy hoàng, được thế giới biết tới và đánh giá cao, nghệ thuật sơn mài Việt Nam đang đứng trước thách thức mới. Bên cạnh những nghệ sĩ vẫn gắn bó với nghề, bám theo kỹ thuật truyền thống, đồng thời nghiên cứu, thử nghiệm làm sắc thái sơn mài phong phú hơn; cũng có một số nghệ sĩ cắt bớt công đoạn, thay đổi nguyên liệu, khiến chất lượng tác phẩm ngày càng đi xuống.

Muốn gắn bó với chất liệu hội họa đặc sắc này, họa sĩ Triệu Khắc Tiến đã chọn Nhật Bản để học tiến sĩ thực hành về chuyên ngành sơn mài. Qua nghiên cứu đối chứng về nghệ thuật sơn mài Việt Nam và Nhật Bản, về kỹ thuật thực hiện, họa sĩ cho rằng, mỗi nước có văn hóa riêng và đặc trưng của cây sơn khác nhau, đã cho ra những kỹ thuật riêng. Nhiều kỹ thuật sơn mài của Nhật đã được đúc kết từ xa xưa, cho đến nay vẫn được duy trì, nghiên cứu rất khoa học. Họa sĩ Triệu Khắc Tiến chia sẻ: “Điều tôi quan tâm hơn cả, ngoài học kỹ thuật ấy, là làm sao có thể Việt hóa kỹ thuật sơn mài Nhật Bản, dù các kỹ thuật ấy khá khó, ví như dát vàng, ở Nhật chế ra khoảng 20 loại bột vàng khác nhau. Về chất liệu sơn ta và sơn Nhật, dù cùng có nguồn gốc thiên nhiên, nhiều điểm tương đồng, nhưng độ cứng và độ đàn hồi khác nhau. Dù vậy, tôi thấy chất liệu sơn ta rất độc đáo và đi ra nước ngoài, tôi càng thêm trân trọng chất liệu và giá trị kho tàng truyền thống của ông cha, nhất là nghệ thuật sơn mài được các nghệ sĩ, làng nghề lưu truyền đến nay”. Họa sĩ Triệu Khắc Tiến đã thử nghiệm kỹ thuật sơn mài Nhật Bản kết hợp với nguyên liệu sơn ta (90 - 95% nguyên liệu trong nước), từ đó hy vọng tìm ra hướng thể hiện mới cho sơn mài Việt Nam. 

Cùng gắn bó với sơn mài, họa sĩ Diệp Quý Hải chia sẻ: “Trong quá trình sáng tạo, tôi làm theo kỹ thuật sơn mài truyền thống, nhưng cũng có nét mới là bề mặt tranh không phẳng, có chỗ thô nháp nhằm tạo biểu cảm mạnh mẽ cho người xem. Qua đó, tôi muốn mọi người nhìn nhận giá trị tranh sơn mài truyền thống, mang bản sắc Việt để bảo tồn, nhưng cũng đưa lối nhìn, tạo hình hiện đại để tranh mang hơi thở mới, tiếp cận được với thế giới”.

Hy vọng với những nỗ lực của các nghệ sĩ, nét đẹp huyền ảo, lộng lẫy, trong trẻo mà thẳm sâu của sơn mài tiếp tục được thể hiện trong nhiều tác phẩm, góp phần làm nên nét riêng, khẳng định giá trị của mỹ thuật Việt Nam.

Ngọc Phương
Xem tin theo ngày:
GIÁO DỤC
00:01 20/09/2018
Sáng 19.9, Trường Cao đẳng Công nghệ và Thương mại Hà Nội tổ chức Lễ Khai giảng năm học 2018-2019. Với khẩu hiệu "Nói không với thất nghiệp", nhà trường không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy, nghiên cứu khoa học, từ đó học trò năng động, sáng tạo đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh mới.
Quay trở lại đầu trang