VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 22:54 | 23/05/2018 (GMT+7)
.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ

Cảm hứng ngược nguồn

08:51 | 11/02/2018
Mười hai tháng trọn mười hai/ Hết tấc đông trường, sang mai… Trong dáng vẻ khiêm cung và dí dỏm, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian NGUYỄN HÙNG VĨ chậm rãi ngâm câu thơ của Nguyễn Trãi. Cuộc trò chuyện chiều cuối năm cứ thế mà phát lộ những viên ngọc quý của Tết cổ truyền.

Hằn sâu tâm thức dân tộc

- Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, Tết cổ truyền có vị trí ra sao, thưa ông?

- Nếu xem như một loại hình lễ tiết, lễ hội, đây là lễ hội quan trọng bậc nhất của cộng đồng cư dân. Chúng ta có nhiều lễ hội khác nhau nhưng không có loại hình nào hằn sâu tâm thức, đến từng người dân bất kể thuộc tôn giáo, vùng miền nào, như Tết. Trong lịch sử lập quốc, Tết khởi đầu ở cộng đồng người Kinh nhưng cố kết, lan tỏa đến các tộc người khác một cách tự nguyện. Dẫu đi bốn phương trời, ở bất cứ nơi đâu, người ta vẫn nhớ về Tết và đón Tết. Mọi thân phận đều có quyền hưởng Tết, không ai làm mất đi hay tước đi của ai được.

- Phải chăng sức mạnh cố kết, lan tỏa, trở thành một nét văn hóa quan trọng bậc nhất của cộng đồng, cho thấy Tết hàm chứa nhiều giá trị phổ quát?

- Tôi cho rằng, Tết mang cảm hứng ngược nguồn và suy nguyên để người ta bất vong bản, biết uống nước nhớ nguồn. Ngày Tết, ta chú trọng việc cúng bái gia tiên, làm lễ thành hoàng làng, nhắc nhở mọi người cùng cội nguồn, biết nhớ đến ông bà, cha mẹ, tổ tiên. Tết cũng là thời điểm tự kiểm điểm theo chu kỳ năm quen thuộc, từ đó hướng đến tương lai. Mà kỳ vọng thì ngoài phần thực còn có phần thiêng nên nó lay động tâm lý sâu sắc. Tết còn mang ý nghĩa đoàn viên, là dịp thăm hỏi, chúc tụng, gặp mặt, quan tâm nhau… làm tăng tính cố kết từ gia đình đến cộng đồng.

- Với tư cách một lễ hội lớn thì sao, thưa ông?

- Với tư cách lễ hội, Tết là thời điểm chan hòa của tâm lý và bùng nổ của sắc màu. Trong sắc cờ quạt, pháo đèn, hát ca, chúc tụng… cả xã hội tự nhiên rực lên, bừng nở tâm thức, chan hòa trong sự hướng thiện, hướng mỹ. Người ta cúng lễ chùa chiền, thăm hỏi số phận không may mắn, con người tử tế với nhau hơn. Với nông dân thì đây là kỳ giáp hạt, người xưa có câu “no ba ngày Tết”, cố gắng dành dụm cho dịp này được nghỉ ngơi, tẩm bổ sức khỏe tiếp tục chu kỳ lao động mới. Như vậy, Tết có những giá trị mang tính cốt lõi, bền vững. Các yếu tố này được tích lũy từ khi cư dân thừa nhận Âm lịch, hằn sâu trong tiềm thức dân tộc suốt quá trình lập quốc đến giờ.


Tết cổ truyền hàm chứa nhiều giá trị nhân văn sâu sắc
Nguồn: ITN

Cố kết cộng đồng

- Mấy năm gần đây bắt đầu xuất hiện luồng tư tưởng bỏ Tết Âm lịch…?

- Về phương diện cá nhân, ai không thích Tết Âm thì tự họ không ăn Tết Âm, đó là lựa chọn rất tự do. Bởi vì phong tục không phải luật pháp, không bắt cũng không cấm được. Nhưng cuộc sống văn hóa vận động hết sức thực tế. Thành quả của cha ông từ xưa đến nay, biến đổi hay từ bỏ là bớt một bản sắc cộng đồng. Văn hóa rất cần sự đa dạng. Cụ Phan Kế Bính viết Việt Nam phong tục rằng ta có 24 lễ tiết để nghỉ ngơi, đó là lựa chọn khôn ngoan và tự nhiên khi phương Tây có ngày Chủ Nhật. Chính sự lựa chọn của các kiểu văn hóa khác nhau làm cho anh khác tôi và tôi khác anh.

- Nhưng nhiều người có cảm giác Tết bây giờ “nhạt” quá!

- Tết của thời bình, con người ổn định, có năng lực tích lũy hơn. Trong nhiều sự lựa chọn, sở thích cá nhân phát lộ và Tết được cá thể hóa rất nhiều. Từ đó nảy sinh tâm lý Tết nhạt. Và nhiều nguyên do khác, khi tâm lý con người thường lưu trữ những ký ức đẹp, ký ức xấu tự đào thải. Người xưa nói rằng “miếng ngon nhớ lâu, đòn đau nhớ đời”, nhưng thực chất miếng ngon nhớ lâu hơn đòn đau, nên ngoảnh lại quá khứ thấy đó mới là đẹp. Tâm lý nữa là sự kỳ vọng thường vượt quá hiện thực, mong cái Tết phải vượt lên hẳn ngày thường nhưng không được thì cho rằng Tết nhạt.

- Trước sự vận động nhanh, mạnh của đời sống, có những giá trị cần được bảo lưu nhưng cũng có giá trị nên nhìn nhận ở sự thay đổi cho phù hợp, thưa ông?

- Cái gì đúc kết giá trị hàng nghìn năm thì sức chiếu rọi xa lắm, nhưng phương cách, lối ứng xử với nó lại biến động. Ta không nên nhầm lẫn cái xôn xao bề ngoài với căn cốt của nó. Tết là gặp gỡ, thăm hỏi, là trở về quê hương, gia đình, nhưng bây giờ thì có thể qua các phương tiện truyền thông mà vẫn vọng về cội nguồn, hướng tới nhau. Nguyễn Duy có câu: Có gì lạ quá đi thôi/ Khi gần thì mất xa xôi lại còn. Tinh thần bất tận lắm, biểu hiện bằng hình thức nào cũng quý, miễn giữ cốt lõi là Tết nhắc ta quan tâm, cố kết cộng đồng.

Định vị hạnh phúc

- Nếu coi kỷ niệm về Tết là một thứ tài sản tinh thần, thì với ông tài sản đó như thế nào? 

- Tôi từng đón Tết thời chiến tranh, thời bao cấp hậu chiến tranh, rồi thời mở cửa, đổi mới... Đó là những cái Tết mà bố tôi không dám về chiều 30 vì nợ nhiều quá chưa trả được, ở nhà sợ người ta đánh tiếng; là cái Tết thiếu từng cái ăn, cái mặc, bố làm ở công ty nhuộm, giáp Tết đưa về mấy bộ quần áo cho chị em tôi mặc, ra Tết ông lại cầm đi tất. Té ra ông nói với người ta là nhuộm chưa xong, để dành mấy cái cho các con mặc Tết… Kỷ niệm đó trở thành tài sản vô giá, càng hiểu, càng thấy quý cái Tết bây giờ.

- Có người bảo Tết giúp mỗi người hôm nay biết định vị mình trong dòng chảy cuộc sống hiện đại?

- Định vị tốt đẹp nhất, nhân văn nhất chính là hạnh phúc con người. Truyền thống là vậy, giá trị của Tết là vậy, tùy vào hoàn cảnh mỗi nhà, mỗi người mà ứng xử. Như các cụ nói “có nhiều làm nhiều, có ít làm ít, miễn là thành tâm”, giữ truyền thống miễn sao phù hợp với mình, không chạy theo làm nô lệ của nhu cầu đã là hạnh phúc.

- Cảm nhận giá trị đích thực mà Tết mang lại, có lẽ con người ta cũng cần “đôi mắt” điềm đạm hơn, thưa ông?

- Thơ của cụ Nguyễn Trãi thế này: Mười hai tháng trọn mười hai/ Hết tấc đông trường, sang mai/ Hắc Đế, Huyền Minh đà đổi ấn/ Sóc Phong, Bạch Tuyết hãy đeo đai/ Chong đèn chực tuổi cay con mắt/ Đốt trúc khua na đắng lỗ tai/ Chẳng thấy lịch quan tua sá hỏi/ Ướm xem dần nguyệt tiểu hay đài. (Trừ tịch - Đêm Ba mươi Tết). Đó là một cái Tết dân dã, rất đẹp mà cũng rất cá nhân, là cảm giác Tết của một hưu trí nơi góc rừng, một người từng trải chờ đón năm mới. Chúng ta cũng hãy đón nhận một cái Tết như vậy, nhìn Tết ở sự nguyên lành, tươi tắn ấy.

- Xin cảm ơn ông!

Lê Thư thực hiện
Xem tin theo ngày:
GIÁO DỤC
15:29 20/04/2017
Sáng 20.4, Đoàn giám sát của Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, TN, TN và NĐ do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Ngô Thị Minh làm Trưởng đoàn đã làm việc với Sở GD - ĐT Lâm Đồng về thực hiện chính sách, pháp luật đối với đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục giai đoạn 2010 - 2016.
Quay trở lại đầu trang