Thừa thông tin, thiếu tri thức
Chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin. Chưa bao giờ thông tin được truyền tải trên khắp thế giới lại đồ sộ, phong phú, đa dạng và cấp tập như bây giờ. Ngoài sách báo in trên giấy còn có sách báo điện tử, hệ thống phát thanh - truyền hình và các phương tiện điện tử, internet... Với các phương tiện truyền thông ngày càng hiện đại như vậy, không ít người lúng túng khi không biết chọn đọc cái gì, nghe cái gì. Thế nhưng, đồng thời chúng ta lại chứng kiến một nghịch lý khi thông tin thì thừa nhưng tri thức vẫn thiếu. Thông tin được coi là nguyên liệu thô, được sử dụng tức thời, trực tiếp trong những trường hợp phải quyết định nhanh (như thông tin về thị trường, quân sự...) nhưng để trở thành tri thức chung hay kiến thức áp dụng cho từng người thì phải qua một quá trình gia công nghiêm túc. Những thông tin được gia công nghiêm túc để trở thành có hệ thống và chính xác nhất đó là sách. Chỉ có sách mới mang lại kiến thức, tri thức hệ thống, chính xác và sâu sắc; đặc biệt cho học sinh - sinh viên và các nhà nghiên cứu.
Khẳng định tầm quan trọng của sách và tri thức đối với sự phát triển của con người và xã hội, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban VH, GD, TN, TN và NĐ, Gs, Ts Nguyễn Minh Thuyết nhấn mạnh: nếu không có tri thức con người tồn tại cũng khó chưa nói đến phát triển. Tri thức giúp con người phát triển quan hàng nghìn năm, nếu để tự mỗi người chiêm nghiệm thì sẽ rất chậm và không đủ. Không chỉ vậy, sách còn là kho tàng bổ ích góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho con người. “Nếu bây giờ những gì tôi có được coi là thành công trong đời thì với tôi điều đó là nhờ ở sách rất lớn. Do bố mẹ làm nghề giáo dục mà từ bé các con tôi đã theo nếp đến giờ là ngồi vào bàn mở sách ra đọc, viết. Sự trưởng thành của các cháu cũng có đóng góp hết sức quan trọng của sách”, Gs Nguyễn Minh Thuyết tâm sự.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, Gs, Ts Chu Hảo cho rằng, tình trạng đọc sách của chúng ta hiện nay đang có vấn đề. Nếu hiểu văn hóa đọc bao gồm thói quen đọc sách, cách lựa chọn sách đọc và phương thức đọc sách thì cả trên ba phương diện ấy văn hóa đọc của chúng ta nhìn chung là thấp, không những so với yêu cầu phát triển của đất nước mà thấp hơn nhiều so với các nước phát triển. Vài chục năm trở lại đây, văn hóa đọc không được khuyến khích và hướng dẫn trong nhà trường. Tất cả việc đọc trong trường chỉ xoay quanh các kỳ thi chứ đọc để bồi dưỡng kiến thức chung rất ít. Đây là khiếm khuyết rất lớn mà chúng ta phải khắc phục. “Có hai tầng lớp hay đọc sách và cần đọc sách là học sinh - sinh viên và các quan chức. Thế nhưng, học sinh thì chỉ xoay quanh các cuốn sách phục vụ kỳ thi, còn quan chức rất ít đọc sách, có người 10 năm không đọc cuốn sách nào. Điều cốt lõi là phải cải cách nền giáo dục quốc dân một cách triệt để; nhà trường phải dạy, hướng dẫn các em chọn, đọc sách và tạo thói quen đọc sách cho các em”, Gs Chu Hảo nói.
Tôn trọng sáng tạo của tác giả
Nhìn vào hoạt động xuất bản những năm qua ở nước ta có thể thấy đã có nhiều đổi mới. Hiện cả nước có 64 nhà xuất bản với những chức năng, nhiệm vụ khác nhau. Số lượng sách xuất bản hàng năm khoảng 300 triệu bản với nhiều đề tài, thể loại phong phú. Sách của Việt Nam đã có mặt ở nhiều thị trường khu vực và thế giới. Tuy nhiên, cùng sự phát triển đó, hoạt động xuất bản còn không ít tồn tại, bất cập khi chưa có nhiều tác phẩm chất lượng cao, thu hút bạn đọc và tạo thành hiệu ứng xã hội rộng rãi. Tình trạng in lậu là một vấn nạn, dù đã có nhiều biện pháp quản lý nhưng hoạt động in lậu sách vẫn phát triển ngày càng tinh vi, phức tạp. Nhiều sách vi phạm trắng trợn quyền sở hữu trí tuệ, thậm chí in sai bản quyền sách, chủ quyền quốc gia... Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển lành mạnh của thị trường xuất bản phẩm. Theo Phó cục trưởng Cục Xuất bản, Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Ngọc Bảo, Cục Xuất bản đã hoàn thiện cơ chế chính sách đồng bộ để hỗ trợ hoạt động xuất bản và chuẩn bị lập Quỹ Hỗ trợ xuất bản Việt Nam nhằm giúp thị trường xuất bản có nhiều xuất bản phẩm giá trị, chất lượng cao hơn nữa. Cùng với đó, trước những vấn đề phát sinh trong hoạt động xuất bản, các cơ quan chức năng đã trình Quốc hội xem xét sửa đổi Luật Xuất bản, đi sâu vào giải quyết các vấn đề bất cập, tồn tại một cách căn bản nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất bản.
Xung quanh vấn đề thực hiện pháp luật về bản quyền ở Việt Nam, Phó cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ VH, TT và DL Vũ Ngọc Hoan nhìn nhận, hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của chúng ta đã tương thích với thế giới nhưng thực thi chưa tốt. Chúng ta chưa bảo hộ quyền tác giả tốt, trong đó thực thi bảo hộ quyền tác giả xuất bản sách là lĩnh vực vi phạm bản quyền tác giả tương đối nghiêm trọng, ở nhiều dạng: vi phạm quyền nhân thân như: dịch sai, sai chính tả, vi phạm quyền tài sản như: sao chép lậu... Ông Vũ Ngọc Hoan nhấn mạnh: “Chúng ta cần phải đấu tranh chống sao chép lậu; đẩy mạnh tuyên truyền mọi người mua sách có bản quyền. Làm được như thế là chúng ta tôn trọng sáng tạo của tác giả, thúc đẩy sự phát triển ngành xuất bản và như thế thì mới có nhiều sách hay, sách quý. Ngoài ra, cần có chế tài để quy định về giá, các nhà xuất bản cần định giá đúng và bán đúng giá, đồng giá trên toàn quốc. Đồng thời, các hiệp hội cần phát huy vai trò để các thành viên cạnh tranh lành mạnh, chống lãng phí nhất là trong lĩnh vực mua bản quyền và dịch thuật”.