Để giám sát việc thực hiện các quy định tránh xung đột lợi ích trong hoạt động của nghị sỹ, nghị viện nhiều nước đã thiết lập một số cơ quan hoặc chức danh phụ trách về hành vi đạo đức của nghị sỹ, trong đó có xung đột lợi ích.
Nghị viện giám sát việc thực hiện các quy định tránh xung đột Nguồn: Neurope.eu |
Chẳng hạn, trước đây ở nghị viện Anh có ủy ban chuẩn mực trong đời sống công cộng là một uỷ ban độc lập được thành lập ra để điều tra, phản hồi những quan ngại của công chúng về việc một số nghị sĩ ứng xử thiếu đạo đức, trong đó có những cáo buộc về việc nghị sĩ không khai báo các lợi ích tài chính. Gần đây, Ủy ban mới về chuẩn mực đạo đức và các đặc quyền đã được lập ra với nhiều chức năng, bao gồm điều tra những khiếu nại đối với các nghị sĩ, và giám sát công việc của Cao Ủy viên Nghị viện về chuẩn mực đạo đức.
Ở nghị viện một số nước như Anh, Canada còn có chức danh Cao ủy viên Nghị viện về chuẩn mực đạo đức được đặt ra để phụ trách việc kê khai các lợi ích của nghị sĩ, tư vấn cho nghị sĩ về hành xử và điều tra khiếu nại liên quan đến việc thực thi các quy định của Bộ quy tắc ứng xử, trong đó có các quy định về xung đột lợi ích. Ở Canada, theo một đạo luật do nghị viện thông qua năm 2004, mỗi Viện đều có chức danh như vậy có nhiệm vụ theo dõi việc tuân thủ các quy định về tránh xung đột lợi ích trong hoạt động của nghị sỹ. Những người giữ chức danh này đều phải có báo cáo hàng năm trước nghị viện và báo cáo công việc thường xuyên trước các Ủy ban liên quan như Ủy ban về quy trình và công tác Hạ viện, Ủy ban về tiếp cận thông tin, quyền riêng tư và đạo đức nghị viện.
Tất cả các nghị sỹ đều phải nộp bản kê khai với Cao ủy viên về mọi tài sản và các khoản nợ của mình và gia đình mình. Dựa trên các bản kê khai, Văn phòng Cao ủy viên chuẩn bị bản tổng hợp kê khai và công bố tài liệu này trên trang web của Cao ủy viên. Các nghị sỹ có thể đề nghị Cao ủy viên tư vấn riêng cho mình về trách nhiệm của nghị sỹ đó liên quan đến xung đột lợi ích.
Nếu cho rằng có nghị sỹ khác không tuân thủ các quy định về tránh xung đột lợi ích, bất kỳ nghị sỹ nào cũng có quyền yêu cầu Cao ủy viên tiến hành điều tra về vụ việc đó. Cao ủy viên cũng có quyền tự mình khởi xướng điều tra về xung đột lợi ích. Trong khi tiến hành điều tra, Cao ủy viên phải giữ bí mật riêng tư cho đến khi kết thúc điều tra, tuân thủ quy trình, thủ tục và phải tạo điều kiện cho nghị sỹ giải trình. Đặc biệt, Cao ủy viên được trao thẩm quyền triệu tập các nhân vật cần thiết để nghe cung cấp thông tin hoặc yêu cầu họ gửi tài liệu. Trong báo cáo điều tra, Cao ủy viên có thể đề xuất các chế tài (nếu có vi phạm), đưa ra các kết luận và kiến nghị.
Như thực tiễn hoạt động của Cao ủy viên về chuẩn mực đạo đức của Hạ viện Canada cho thấy, số vụ điều tra trong một nhiệm kỳ của ông/bà ta không nhiều, và trong nhiều trường hợp, Cao ủy viên không tìm thấy vi phạm của nghị sỹ về xung đột lợi ích. Như vậy, vai trò then chốt của Cao ủy viên là giúp cho nghị sỹ tránh các trường hợp xung đột lợi ích khi tư vấn; cảnh báo, răn đe các nghị sỹ khi có quyền tiến hành điều tra. Đồng thời, qua hoạt động của mình, chức danh này làm tăng lòng tin của công chúng vào tính liêm chính, minh bạch của nghị viện và nghị sỹ, vì họ biết và tin chắc rằng có một ai đó có năng lực, có nguồn lực và có động lực thay mặt công chúng giám sát để nghị sỹ không sa vào xung đột lợi ích.