DIỄN ĐÀN ĐBND
Cập nhật 21:04 | 22/08/2017 (GMT+7)
.

An toàn thực phẩm quyết định sự phát triển bền vững của đất nước

08:01 | 17/03/2017
LTS: An toàn thực phẩm là vấn đề quan trọng, tác động lớn đến đời sống xã hội, được QH và cử tri đặc biệt quan tâm. Báo Đại biểu Nhân dân xin trân trọng giới thiệu bài viết của Phó Chủ tịch QH Phùng Quốc Hiển, Trưởng đoàn Giám sát của QH về An toàn thực phẩm xung quanh vấn đề nóng bỏng này.

Thực trạng tình hình an toàn thực phẩm

Sau khi Luật An toàn thực phẩm (ATTP) và một số luật có liên quan như Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng… được QH thông qua, đã có những bước tiến rất tích cực trong việc thực thi các quy định của pháp luật về bảo đảm ATTP. Tuy nhiên, ATTP vẫn luôn là vấn đề “nóng” trên diễn đàn QH, được nhiều đại biểu và cử tri quan tâm. Qua thực hiện giám sát tối cao của QH về thực hiện, chính sách, pháp luật về ATTP giai đoạn 2011 - 2016 tại một số bộ, ngành và địa phương, đoàn giám sát nhận thấy vấn đề ATTP “nóng” do nhiều nguyên nhân, đó là:

Thứ nhất, chất lượng sản phẩm hàng hóa luôn gắn với việc bảo đảm ATTP, có tác động rất lớn đến sức khỏe của nhân dân, đến uy tín của chất lượng hàng Việt Nam trong mắt người tiêu dùng. Số vụ ngộ độc thực phẩm tuy có giảm nhưng vẫn rất nghiêm trọng. Gần đây, chúng ta thấy nổi lên một số vụ ngộ độc rượu tập thể với số người bị ngộ độc methanol lớn như 6 người ở Quảng Ninh, 8 người ở Lai Châu hay như vụ 12 sinh viên ở Hà Nội, trong đó có nhiều người chết hoặc trong tình trạng nguy kịch.

Thứ hai, một số loại bệnh đang gia tăng và có diễn biến phức tạp như ung thư, tim mạch… Có thể là do bệnh lý, nhưng có thể là do môi trường, vệ sinh ATTP. Cần phải xác định được nguyên nhân để nói rõ cho nhân dân biết.

Thứ ba, việc thực hiện Luật ATTP. Mặc dù đã có hơn 3 triệu cơ sở được kiểm tra, nhưng chỉ có khoảng 20% trong số đó có phát hiện vi phạm về ATTP, trong khi thực tế tại cơ sở, đoàn giám sát của QH đánh giá tình hình vi phạm các quy định về ATPP là nghiêm trọng ở các mức độ khác nhau, có nơi ở mức “báo động”, có nơi ở mức “giới hạn đỏ”.

Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng nên đánh giá tình hình ATTP như thế nào cho đúng mực. Nếu chỉ dựa trên những tiêu chí khá tích cực của nền kinh tế như kim ngạch nông sản hàng hóa xuất khẩu của nước ta đã đạt trên 32 tỷ USD mỗi năm, tiếp cận được một số thị trường “khó tính”; thu nhập, đời sống, tuổi thọ trung bình của người dân tăng lên, thì có thể nói tình hình ATTP đã có chuyển biến khá tích cực. Ngược lại, nếu nhìn vào số vụ việc mất ATTP đã xảy ra hay số lô hàng xuất khẩu bị từ chối, gửi trả lại hoặc buộc tiêu hủy tại cảng đến thì đánh giá thế nào? Hoặc đặt vấn đề là trong điều kiện phát triển của đất nước hiện nay, yêu cầu đối với ATTP như thế nào là phù hợp với nhu cầu tâm sinh lý, truyền thống, lịch sử, văn hóa? Tóm lại, ATTP gắn liền với sự phát triển của đất nước. Cho nên, cần nhìn nhận ATTP, các yếu tố tác động đến ATTP và xu thế diễn biến của ATTP như thế nào là những vấn đề mà đoàn giám sát của QH cần làm rõ.

Qua giám sát, kiểm tra thực tế theo kế hoạch và đột xuất, đoàn giám sát của QH khẳng định, từ khi có Luật ATTP và các luật có liên quan, các nghị định, quyết định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, thông tư của các bộ, ngành quy định chi tiết việc thi hành luật, thì ATTP đã có những bước tiến bộ khá rõ nét; chất lượng hàng hóa ngày được nâng lên; công tác quản lý nhà nước về ATTP được chú trọng bảo đảm; ý thức người dân được tăng lên; trách nhiệm của chính quyền các cấp có sự thay đổi tích cực.

Tuy nhiên, đoàn giám sát cũng khẳng định rằng, so với yêu cầu đặt ra đối với công tác ATTP thì lẽ ra, với tình hình và điều kiện cụ thể của Việt Nam, chúng ta có thể làm tốt công tác ATTP hơn nữa, bảo đảm chất lượng cuộc sống của người dân được tốt hơn và nhất là có thể ngăn chặn được những vi phạm rất nghiêm trọng, nguy hại tới sức khỏe và mạng sống của người dân. Nếu chúng ta tổ chức tốt hơn công tác bảo đảm ATTP thì có thể chúng ta đã không phải chứng kiến những vụ ngộ độc thực phẩm tập thể, những vụ ngộ độc gây chết người thương tâm xảy ra.


Phó Chủ tịch QH Phùng Quốc Hiển giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về an toàn thực phẩm tại Lạng Sơn
Ảnh: Thái Thuần

Nguyên nhân và giải pháp

Vậy thì đâu là những nguyên nhân dẫn đến việc chúng ta chưa đạt được mục tiêu mong muốn trong công tác quản lý nhà nước về ATTP? Theo chúng tôi, có thể chỉ ra ba nguyên nhân chính: Một là, tuy đã có những thay đổi tích cực nhưng rõ ràng hệ thống pháp luật của chúng ta về ATTP còn thiếu sự thống thất, tính cụ thể và tính khả thi. Đó không chỉ là những quy định của Luật ATTP; Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng… với rất nhiều nghị định, quyết định, chỉ thị, thông tư, đề án có liên quan mà cả Bộ luật Hình sự nữa. Một số quy định về ATTP trong hệ thống văn bản pháp quy còn chưa sát, xa rời thực tế, trách nhiệm của tập thể, cá nhân chưa được quy định rõ. Ngay như trong Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa cũng còn có những quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật gây tranh cãi. Ví dụ, vấn đề nhà sản xuất tự công bố tiêu chuẩn kỹ thuật về chất lượng sản phẩm hay Nhà nước cần đặt ra các tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm để người sản xuất tuân theo. Có những nội dung trong các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật còn chồng chéo nhau, mâu thuẫn, thậm chí gây khó khăn cho người sản xuất. Việc có quá nhiều văn bản về ATTP mà chưa được pháp điển hóa, tập hợp trong một bộ tài liệu ngắn gọn, dễ đọc, dễ hiểu, dễ tra cứu như một kiểu sổ tay hay cẩm nang về ATTP dành cho cấp cơ sở vừa dễ tuyên truyền, xử lý vi phạm...

Hai là, khâu yếu nhất của chúng ta hiện nay có lẽ là tổ chức thực hiện. Mặc dù đã có những tiến bộ như số vụ ngộ độc thực phẩm giai đoạn 2011 - 2016 giảm 11,6%, số người bị ngộ độc thực phẩm giảm 23,6% và số người chết giảm 47,5% trong toàn quốc so với giai đoạn 2006 - 2010(1), tuy nhiên vai trò của quản lý nhà nước là chưa tốt. Quản lý nhà nước về ATTP ở đây có thể hiểu là bao gồm cả vấn đề quản lý về quy hoạch, tổ chức sản xuất. Nếu chúng ta muốn có sản phẩm sạch thì đầu tiên phải có tổ chức sản xuất, canh tác sạch trên cơ sở môi trường sạch, nước tưới sạch, công nghệ sạch, bảo quản sạch, chế biến sạch, bao bì, vận chuyển, tiêu thụ sạch. Đó chính là chuỗi giá trị sản xuất sạch từ nông trại tới bàn ăn. Chúng ta đã có một số mô hình sản xuất sạch, chăn nuôi sạch, hữu cơ nhưng quy mô còn rất nhỏ so với nhu cầu của thị trường.

Khâu kiểm soát ATTP của chúng ta chưa tốt. Ví dụ như kiểm soát tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trong rau xanh, tồn dư kháng sinh trong thịt gia súc, gia cầm còn chưa thật tốt. Có thể chúng ta kiểm soát chặt chẽ ở các cơ sở sản xuất quy mô lớn, nhưng chưa kiểm soát được các hộ sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ. Trong hơn 10 triệu hộ sản xuất, chỉ có khoảng 200 nghìn hộ có đăng ký kinh doanh. Việc không truy xuất được nguồn gốc thực phẩm gây khó khăn cho khâu kiểm soát, hậu kiểm.

Công tác thanh tra, kiểm tra ATTP còn nhiều hạn chế. Trong hơn 3 triệu cuộc thanh tra, kiểm tra trong 5 năm qua, chúng ta chỉ phát hiện được  khoảng 600 nghìn vụ vi phạm, xử phạt 120 nghìn vụ với số tiền phạt bình quân khoảng 200 nghìn đồng/vụ và chỉ có hơn 300 vụ chuyển qua xử lý hình sự. Chính quyền cấp cơ sở chưa thật sự vào cuộc. Cũng có ý kiến cho rằng nguyên nhân là do chưa được tập huấn đầy đủ, kinh phí hạn hẹp, thiếu cán bộ chuyên trách ATTP… nhưng có nhiều vụ việc xảy ra quá rõ ràng, lộ liễu, vi phạm công khai, không cần quá hiểu biết về kỹ thuật nhưng vẫn không tiến hành xử phạt. Ví dụ như chế biến, buôn bán thực phẩm đuờng phố trên lòng, lề đường, vỉa hè không sử dụng khẩu trang, găng tay, thiếu nước sạch để rửa rau xanh, rửa chén bát…; hay sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không có nhãn mác, hoặc nằm ngoài danh mục… Nếu nói do thiếu kinh phí thì tại sao chúng ta lại không đặt ra vấn đề bên cạnh nguồn kinh phí do ngân sách cấp, chúng ta không sử dụng từ nguồn kinh phí xử phạt. Nếu chúng ta nghiêm túc thực hiện đúng các quy định về xử phạt vi phạm ATTP thì chúng ta có thể có nguồn kinh phí lớn. Có thể nói chúng ta có thanh, kiểm tra về ATTP nhưng thực hiện chưa nghiêm túc, thậm chí có nơi, có lúc còn có biểu hiện buông lỏng, thậm chí có thể có sự bao che, dung túng, “bảo kê”…; chưa xử lý được trách nhiệm của người đứng đầu địa phương nơi để xảy ra vụ việc vi phạm ATTP nghiêm trọng; chưa có sự phối hợp, vào cuộc của cả hệ thống chính trị một cách nhịp nhàng, mạnh mẽ. Còn có tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm, khoán trắng cho các cơ quan chức năng.

Ba là, phải kể đến trách nhiệm của người dân. Trong những năm vừa qua, chúng ta đã cố gắng làm tốt công tác thông tin, tuyên truyền về ATTP thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng, băng rôn, khẩu hiệu, áp phích, tờ rơi, băng đĩa để nâng cao nhận thức về ATTP đối với cả người sản xuất và người tiêu dùng, các cán bộ, công tác viên ATTP các cấp…  Tuy nhiên nhận thức chung về ATTP còn chưa đầy đủ. Trong kiểm tra, xử lý vi phạm ATTP còn nể nang, chưa thật chú ý tới hệ lụy đối với sức khỏe cộng đồng, có ý kiến là phải thương người nghèo, có thu nhập thấp, buộc phải kinh doanh như vậy. Một phần người dân cũng ỷ lại vào sự kiểm soát ATTP của chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn, chuyên ngành của Nhà nước mà thiếu đi sự chủ động phát hiện, phòng ngừa.

Một trong những giải pháp cho vấn đề ATTP là cần phải sửa đổi, bổ sung một số luật có liên quan đến ATTP. Phải có quy định về xử lý hình sự đối với các vi phạm nghiêm trọng đã bị xử lý nhiều lần vẫn tái phạm, quy trách nhiệm đối với người có trách nhiệm khi thấy vi phạm mà bỏ qua, không xử lý. Trong tổ chức thực hiện thì phải làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền các cấp, cơ quan chức năng, cơ quan quản lý nhà nước có liên quan đến ATTP. Bên cạnh đó phải tiếp tục tổ chức lại sản xuất, từ khâu sản xuất đến tiêu dùng. Tăng cường tuyên truyền, khuyến khích người dân, báo chí phát hiện, phản ánh những vi phạm về ATTP. Có chế độ khen thưởng thích đáng cho những hành động đấu tranh chống vi phạm ATTP. Có thể thực hiện việc trích thưởng từ tiền phạt hành chính về vi phạm ATTP và sử dụng một phần tiền phạt để mua sắm trang thiết bị, dụng cụ, phương tiện đấu tranh với hành vi vi phạm ATTP.

ATTP là mục tiêu lớn bảo đảm sức khỏe cho giống nòi, cho uy tín của sản phẩm Việt Nam trên thị trường, là mục tiêu lâu dài và cao cả vì sự phát triển bền vững của đất nước trên các phương diện kinh tế, xã hội và uy tín quốc tế. Thực hiện giám sát tối cao về ATTP của QH chính là cách mà QH thực hiện trách nhiệm chính trị về vấn đề này, là tiếng chuông về trách nhiệm chính trị và pháp lý đối với những cơ quan và cá nhân có liên quan đến với ATTP. Từ thực tiễn kinh nghiệm của một số địa phương đã vào cuộc quyết liệt như TP Hồ Chí Minh và Hà Nội, nên chăng đoàn giám sát cần kiến nghị thành lập một ủy ban quốc gia về ATTP. Các thành phố lớn, các địa phương trọng điểm tập trung dân cư cần có ban chỉ đạo về ATTP để có thể phối hợp tốt hơn, nâng cao trách nhiệm và tổ chức quản lý ATTP, khắc phục được các yếu kém như hiện nay.
_______________

1. Báo cáo của Viện Y tế công cộng TP Hồ Chí Minh tại Hội thảo ở TP Hồ Chí Minh ngày 6.3.2017.

Phùng Quốc Hiển - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội
Xem tin theo ngày:
Ý KIẾN CHUYÊN GIA
17:59 22/01/2017
Khẳng định quyền lực phải được kiểm soát bằng quyền lực; cái gốc để chấn chỉnh kỷ cương bộ máy vẫn là đạo đức cách mạng của người lãnh đạo, các khách mời tham gia trao đổi về chủ đề “Chấn chỉnh kỷ cương bộ máy nhà nước - Vai trò của cơ quan dân cử” cho rằng: Một hệ thống dân cử mạnh sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng, thúc đẩy hệ thống chính quyền các cấp kỷ cương, hành động. Muốn vậy, mỗi đại biểu phải trở thành một “ngọn đuốc” rọi sáng mọi ngóc ngách của cuộc sống.
Quay trở lại đầu trang