KINH TẾ
Cập nhật 17:00 | 18/07/2018 (GMT+7)
.
Sáng - tối đan xen bức tranh doanh nghiệp nhà nước

Bài 1: “Sức khỏe” doanh nghiệp nhà nước biến thiên thế nào?

08:53 | 16/04/2018
Hàng năm Chính phủ đều trình Quốc hội báo cáo về hoạt động đầu tư, quản lý, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp và tiến trình cổ phần hóa. Một báo cáo tương tự, nhưng cho cả giai đoạn 2011 - 2016, cũng được gửi tới Đoàn giám sát của Quốc hội. Những nét vẽ này đã phác họa bức tranh đan xen sáng - tối về khối doanh nghiệp vẫn được giao trọng trách là nòng cốt của khu vực kinh tế chủ đạo.

 Tháng 5 tới, tình trạng sức khỏe của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) sẽ được làm rõ hơn - một cách khách quan và toàn diện - khi Quốc hội giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp và cổ phần hóa DNNN giai đoạn 2011 - 2016. Mong muốn tối thượng của người dân sau cuộc giám sát tối cao của Quốc hội là đồng vốn, tài sản của Nhà nước sẽ phát huy hiệu quả tối đa và cổ phần hóa DNNN sẽ được tiến hành thực chất, triệt để hơn, không nửa nạc nửa mỡ như trước.

Có thể nói tình hình “sức khỏe” của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) không xa lạ với các đại biểu dân cử cũng như người dân, bởi thường thì vào Kỳ họp cuối năm của Quốc hội, Chính phủ sẽ gửi tới một báo cáo về thực trạng của khối doanh nghiệp này. Tuy nhiên, cuộc giám sát tối cao của Quốc hội - vừa như một cuộc khám sức khỏe tổng thể, vừa như một lần chụp cắt lớp vi tính, sẽ đưa ra những chẩn đoán chính xác nhất về DNNN. 

 “Kết quả thật ngoạn mục!”

Theo số liệu của Bộ Tài chính, tính đến thời điểm kết thúc năm tài chính 2016, có 583 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. So với con số 6.000 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước vào thời điểm năm 2011 (thống kê của Ban Chỉ đạo đổi mới và phát triển doanh nghiệp) sẽ thấy hoạt động cổ phần hóa được thúc đẩy thời gian qua đã góp phần làm giảm mạnh số lượng DNNN trong cơ cấu doanh nghiệp của nền kinh tế. “Kết quả thật ngoạn mục”, TS. Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam bình luận. “88% số DNNN đã chuyển đổi hình thái tồn tại, không còn là DNNN hoặc không tồn tại”. Việc giảm số lượng DNNN cũng dẫn tới thu hẹp “địa bàn hoạt động”. Thời điểm năm 2011, DNNN còn trải ra trên 60 ngành, lĩnh vực, đến nay chỉ còn tập trung ở 19 ngành, lĩnh vực then chốt, cung cấp sản phẩm và dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội cũng như quốc phòng an ninh.

Nhìn trong toàn giai đoạn mà QH tiến hành giám sát, những nét vẽ ở khía cạnh bảo toàn và tăng trưởng vốn của DNNN mang màu sắc khá tươi sáng khi mà dù số lượng doanh nghiệp sụt giảm nhưng cả tổng tài sản và vốn chủ sở hữu đều tăng mạnh. Cụ thể, vào năm 2011, tổng tài sản của các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước là 2,093 triệu tỷ đồng thì đến hết năm 2016 đã đạt 3,053 triệu tỷ đồng (tăng 45,8%). Cũng trong khoảng thời gian này, vốn chủ sở hữu của các doanh nghiệp nhảy vọt từ 772 nghìn tỷ đồng lên 1,398 triệu tỷ đồng (tăng 92,2%). Nguồn vốn và tài sản đó, theo giải thích trong các báo cáo của Chính phủ, được hình thành chủ yếu từ tài sản, vốn của các doanh nghiệp thành viên được tiếp quản và tích lũy trong quá trình hoạt động của DNNN, chỉ có một phần rất nhỏ trong quá trình hoạt động được bổ sung từ vốn lưu động do Nhà nước cấp.

Chính nhờ vốn chủ sở hữu tăng nên hệ số vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản cũng tăng dần, cho thấy mức an toàn hoạt động của DNNN nhìn chung cũng đã có sự cải thiện nhẹ.


Ảnh: Nhã Chi

Những gam màu tối

Những dấu hiệu kể trên là đáng mừng, thế nhưng phía sau nó không thiếu mảng tối. Trong một cuộc làm việc với Đoàn giám sát của QH, Bộ trưởng Bộ Tài chính Đinh Tiến Dũng đã đề cập đến hiệu quả sản xuất kinh doanh cầm chừng của DNNN, chưa tương xứng với nguồn lực đang nắm giữ. Biểu hiện sinh động nhất là doanh thu, lợi nhuận trước thuế và nộp ngân sách nhà nước của các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước tăng chậm, bình quân chỉ đạt 3%/năm (cả giai đoạn là 18%), đi ngược với xu hướng tăng lên về tổng tài sản và vốn chủ sở hữu. Đặc biệt, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu của toàn khối sụt giảm dần đều qua các năm. Lần ngược các báo cáo của Chính phủ thu được các con số 16,4%; 15,8%; 15,2%, 11,7%; 10% tương ứng với các năm từ 2012 - 2016. Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản cũng trong tình trạng tương tự. Điều này cho thấy hiệu quả hoạt động của các DNNN nếu đánh giá trên chỉ tiêu lợi nhuận ngày càng có xu hướng suy giảm trong những năm qua.

Một điều khá ngạc nhiên là tổng số phát sinh phải nộp ngân sách nhà nước (NSNN) của các DNNN trong năm 2016 lại tăng lên 18% so với năm 2011, bất chấp doanh thu tăng chậm và lợi nhuận suy giảm. Không có lý do nào được nêu ra trong các báo cáo để giải thích hiện tượng này. “Tuy nhiên, đây mới là khoản phải nộp mà không rõ trên thực tế Nhà nước có thu được đầy đủ các khoản phải nộp này không hay đã bị nợ đọng, trì hoãn”, TS. Phan Minh Ngọc, chuyên gia kinh tế, bình luận

Nợ nần triền miên của các DNNN cũng là điều đáng lo ngại. Trong báo cáo gửi đến QH vào Kỳ họp thứ 4 cuối năm ngoái, Bộ Tài chính cho biết tổng số nợ của các tập đoàn, tổng công ty là 1,537 triệu tỷ đồng, tăng 3% so với thực hiện năm 2015. Bình quân hệ số nợ phải trả/vốn chủ sở hữu của các DNNN là 1,22 lần (vào năm 2011, hệ số này là 1,77 lần). Trong số đó, có 19 tập đoàn, tổng công ty có tỷ lệ nợ phải trả/vốn chủ sở hữu lớn hơn 3 lần. Những “ông lớn” như Tập đoàn Điện lực; Tập đoàn Dầu khí; Tập đoàn Than và Khoáng sản; Tập đoàn Viễn thông Quân đội Viettel; Tập đoàn Hóa chất… đều ôm “nợ khủng”. Đáng nói là thực tế này không có gì thay đổi so với năm 2011.  

Bệnh “nhờn luật” trầm trọng

Một trong những điểm đáng chú ý về DNNN thời gian qua “, theo TS. Phan Minh Ngọc, là bệnh nhờn luật trầm trọng. “Một điểm chắc rất ít người để ý nhưng khá quan trọng đó là sự coi thường luật pháp của một số DNNN và cơ quan chủ quản của các doanh nghiệp này, có thể gọi thẳng là như vậy”, ông Ngọc nhận xét và dẫn chứng rằng nhiều doanh nghiệp độc lập do một số bộ, ngành, địa phương làm chủ sở hữu đã không tuân thủ chế độ báo cáo tình hình hoạt động.

Qua các năm, tình hình này không được cải thiện. Dự thảo báo cáo Thủ tướng về tình hình thực hiện công bố thông tin của DNNN trong năm 2017 công bố mới đây cho thấy, đến hết năm 2017 mới chỉ có 265/622 doanh nghiệp (chiếm 42,6%) gửi báo cáo đến Bộ Kế hoạch và Đầu tư để thực hiện công bố thông tin trên cổng thông tin doanh nghiệp theo quy định. 357 DNNN còn lại tuyệt nhiên không gửi báo cáo. Trong khi đó, việc công khai, minh bạch thông tin của DNNN không chỉ tác dụng tích cực đối với môi trường kinh doanh mà còn giảm thiểu cơ hội tham nhũng, ngăn chặn tình trạng lợi ích nhóm.

Để rồi đến khi cơ quan thanh tra, kiểm toán vào cuộc thì nhiều vùng tối lộ ra. Báo cáo của Thanh tra Chính phủ và Kiểm toán Nhà nước gửi đến một hội thảo về cổ phần hóa DNNN do Đoàn giám sát của QH tổ chức cho thấy, hầu hết doanh nghiệp qua thanh tra, kiểm toán đều vi phạm pháp luật quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước ở các mức độ khác nhau. Một số vi phạm để lại hậu quả nặng nề, lâu dài, khó khắc phục về tài chính và buộc phải xử lý, kỷ luật cán bộ, ví dụ như 12 dự án nghìn tỷ đắp chiếu của ngành công thương.

Cụ thể, Kiểm toán Nhà nước cho biết, qua kiểm toán công tác quản lý, sử dụng vốn, tài sản nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2011 - 2016 đã kiến nghị tăng thu ngân sách nhà nước hơn 17,2 nghìn tỷ đồng, trong đó năm 2015 và 2016 số kiến nghị tăng thu tăng cao gấp 3 lần so với trung bình các năm trước. Kiểm toán Nhà nước cũng đã kiến nghị điều chỉnh tăng giá trị thực tế phần vốn nhà nước hơn 22,3 nghìn tỷ đồng (sau khi kiểm toán kết quả tư vấn định giá và xử lý tài chính trước khi công bố giá trị doanh nghiệp cổ phần hóa ở 17 doanh nghiệp). 9 hồ sơ có dấu hiệu vi phạm pháp luật đã được Kiểm toán Nhà nước chuyển sang cơ quan điều tra để làm rõ, trong đó có Dự án Nhà máy sản xuất phân bón Diamon Photphat 2 thuộc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam.  

Về phía Thanh tra Chính phủ, qua 19 kết luận thanh tra trong giai đoạn 2011 - 2016 đã phát hiện sai phạm số tiền 345 nghìn tỷ đồng, hơn 48 triệu USD, 303 nghìn euro và chuyển cơ quan điều tra xem xét, xử lý 16 vụ với 17 đối tượng.

Hà Lan
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang