KINH TẾ
Cập nhật 22:08 | 20/08/2017 (GMT+7)
.
Nghị định 109 về kinh doanh xuất khẩu gạo - sửa thế nào?

Bài 1: 7 năm nhìn lại

07:44 | 28/02/2017
Nghị định 109 ra đời năm 2010 nhằm “lập lại trật tự” cho thị trường xuất khẩu gạo - vốn khá “hỗn loạn” vào thời điểm đó. Tuy nhiên, những quy định “ngặt nghèo” của nó khiến môi trường kinh doanh trong lĩnh vực này trở nên kém cạnh tranh và nông dân trồng lúa nghèo vẫn hoàn nghèo.

 LTS: 7 năm sau khi Nghị định 109/2010/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo ra đời, hạt gạo Việt Nam tiếp tục lao đao. Năm nay, Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) thậm chí không đưa ra dự báo kim ngạch xuất khẩu gạo. Trong bối cảnh này, quyết định sửa đổi Nghị định 109 của Bộ Công thương là cần thiết, nhưng sửa như thế nào để lấy lại vị thế cho hạt gạo Việt Nam và nâng cao thu nhập chính đáng cho nông dân?

Từ một cuộc sàng lọc…

Thị trường xuất khẩu gạo trước năm 2010 khá “hỗn loạn”, ông Trần Tiến Khai, Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh nhắc lại “hoàn cảnh ra đời” của Nghị định 109 trong một cuộc tọa đàm cuối tuần trước. Thời điểm đó, nhu cầu gạo trên thị trường thế giới lớn đã “lôi kéo” khoảng 250 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu. Nhiều doanh nghiệp không có kho tàng, không có cơ sở chế biến, khi ký được hợp đồng xuất khẩu mới đi thu mua gạo từ thương lái đã dẫn đến cảnh tranh mua tranh bán. Thậm chí có lúc doanh nghiệp nhà nước không gom đủ gạo để thực hiện các hợp đồng mua bán cấp Chính phủ giữa hai quốc gia, phải đền tiền. Bởi vậy, Chính phủ đã ban hành Nghị định 109 với mong muốn lập lại trật tự cho thị trường xuất khẩu gạo.

Để “sàng lọc” doanh nghiệp, loại bỏ những thương nhân chỉ “nhăm nhe” lướt sóng, các điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo đã được thiết lập trong Nghị định 109. Cụ thể, theo Điều 4, doanh nghiệp muốn kinh doanh xuất khẩu gạo phải có ít nhất một kho chuyên dùng có sức chứa tới 5.000 tấn thóc và một cơ sở xay xát thóc có công suất tối thiểu 10 tấn thóc/giờ. Đặc biệt, kho chứa và cơ sở xay xát này phải thuộc sở hữu của doanh nghiệp và phải nằm trên địa bàn tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có thóc, gạo hàng hóa xuất khẩu hoặc có cảng biển quốc tế có hoạt động xuất khẩu thóc, gạo.

“Sau Nghị định này, chắc chắn chỉ một số ít trong khoảng 250 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu gạo hiện nay bám trụ được trên thị trường”, ông Võ Hùng Dũng, khi đó đang là Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, chi nhánh Cần Thơ dự đoán. Lúc bấy giờ, không có nhiều doanh nghiệp đáp ứng được những điều kiện Nghị định 109 đưa ra. (Ngay cả ở thời điểm này, khi mà 7 năm đã trôi qua, số doanh nghiệp hội tụ đủ các điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo cũng không đáng kể).

Thực tế diễn ra đúng như suy đoán của ông Võ Hùng Dũng và các chuyên gia khác trong ngành lúa gạo. Theo một nghiên cứu của TS. Đặng Quang Vinh, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), trước khi Nghị định 109 ra đời, có 230 doanh nghiệp tham gia xuất khẩu gạo. Đến nay, thị trường xuất khẩu gạo chỉ còn sự hiện diện của khoảng 80 doanh nghiệp. Người ta cũng không thấy nhiều “gương mặt mới” xuất hiện trong lĩnh vực này.  


Nguồn: baocongthuong.com.vn

 … đến “vòng kim cô” chính sách

Như vậy, có thể nói, mục đích “khống chế” số doanh nghiệp xuất khẩu gạo mà những người soạn thảo Nghị định 109 hướng đến là đã đạt được. Tuy nhiên, văn bản này lại không nâng cao được chất lượng hạt gạo, không tăng được giá gạo xuất khẩu và cũng không tăng được thu nhập cho nông dân. Một chuyên gia trong ngành lúa gạo nói rằng, ông không ngạc nhiên về điều này. Bởi lẽ, các điều kiện trong Nghị định 109 thực chất nhằm loại bỏ các doanh nghiệp nhỏ, tập trung quyền xuất khẩu vào một số doanh nghiệp lớn mà chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước - vốn không có động lực để thay đổi phương thức hoạt động đã cũ là “bán gạo chất lượng thấp với giá rẻ”.

Cũng chính vì môi trường kinh doanh kém cạnh tranh, một vài doanh nghiệp xuất khẩu có quyền chi phối thị trường nên xuất hiện câu chuyện doanh nghiệp cứ ký hợp đồng bất kể giá nào. “Nếu ký bán gạo xuất khẩu giá thấp thì các doanh nghiệp sẽ ép giá mua lúa của nông dân và họ vẫn có lời”, ông Huỳnh Kim Hải - nông dân trồng lúa ở thị trấn Sa Rài, huyện Tân Hồng, Đồng Tháp nói.

Đặc biệt, theo TS. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và Chính sách, cơ chế xuất khẩu gạo chỉ tập trung vào một số doanh nghiệp lớn đã không tạo cơ hội cho những doanh nghiệp nhỏ cùng tham gia dẫn đến khả năng cạnh tranh của thị trường lúa gạo Việt Nam so với các nước yếu dần. Thực tế xảy ra nhiều câu chuyện minh chứng cho nhận định này. Chẳng hạn, doanh nghiệp Cỏ May (Đồng Tháp) vì không đáp ứng được điều kiện của Nghị định 109 đã phải chạy “mấy quãng đồng” mới xuất được gạo sang Singapore. Cụ thể, doanh nghiệp này phải thành lập một công ty khác tại quốc đảo sư tử để nhập gạo của chính mình qua một đối tác được ủy thác xuất khẩu - một quá trình tốn kém cả thời gian và chi phí.

Không chỉ tạo ra rào cản đối với doanh nghiệp nhỏ, Nghị định 109 còn gây sự bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp lớn với nhau bằng việc quy định trong thời hạn ba ngày làm việc, kể từ ngày hợp đồng xuất khẩu gạo được ký kết, thương nhân nộp hồ sơ theo quy định của Bộ Công thương để đăng ký hợp đồng xuất khẩu tại VFA (Điều 17). Ai cũng biết thành viên chủ chốt của VFA là các tổng công ty lương thực (Vinafood 1, Vinafood 2). Vậy thì làm sao có được môi trường kinh doanh bình đẳng khi doanh nghiệp phải khai báo thông tin thương mại với đối thủ cạnh tranh và đối thủ này lại có quyền đồng ý hoặc không chấp thuận hợp đồng đó?

Ở thời điểm Nghị định 109 ra đời, doanh nghiệp làm ăn bát nháo, tranh mua tranh bán và phần lớn tập trung vào các dòng gạo thuộc phân khúc bình dân. Sau bao năm, hạt gạo Việt Nam vẫn chưa tạo dựng được thương hiệu, doanh nghiệp xuất khẩu được chủ yếu nhờ giá rẻ. Mọi thứ giờ đã khác. Nhu cầu của thị trường thế giới đang chuyển dần sang gạo có chất lượng cao và Việt Nam chủ trương khuyến khích doanh nghiệp xây dựng thương hiệu gạo. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng đang sản xuất, kinh doanh dòng gạo chất lượng cao như gạo hữu cơ, gạo an toàn, gạo thảo dược…, mang về giá trị gia tăng cao hơn nhiều so với gạo thường. Việc sửa đổi Nghị định 109 cần được đặt trong “bối cảnh lịch sử” mới này.

Hồng Loan
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang