Đường còn dài

Tháng 2.2010, Ban Bí thư chủ trương cho phép doanh nghiệp tư nhân được tiếp cận nguồn vốn ODA và giao nhiệm vụ cho các cơ quan Chính phủ phải ban hành văn bản pháp luật hướng dẫn doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn này. Tháng 4.2011, Chính phủ yêu cầu Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước xây dựng cơ chế cho phép doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ODA và các khoản vay kém ưu đãi khác của các nhà tài trợ. Theo đó, cơ chế mới sẽ cho phép doanh nghiệp tư nhân tiếp cận các nguồn vốn nói trên nhằm thực hiện các chương trình, dự án ưu tiên của Chính phủ trên nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm, lợi ích và rủi ro với Chính phủ trong việc sử dụng nguồn vốn.

Từ đó đến nay, chưa có bất kỳ văn bản pháp luật nào hướng dẫn doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ODA được ban hành. Tất cả trông đợi vào việc sửa đổi, bổ sung Nghị định 131/2006 của Chính phủ về quản lý, sử dụng nguồn vốn ODA, do Bộ Kế hoạch và Đầu tư chủ trì soạn thảo, đã từng được dự kiến hoàn tất vào cuối năm 2011. Nhưng hiện tại, tổ soạn thảo Nghị định vẫn chưa đạt được sự thống nhất xung quanh việc cho phép tư nhân tham gia thực hiện vốn ODA bởi hai luồng quan điểm trái chiều.

Một nhóm ý kiến cho rằng, nên cho khối tư nhân tham gia thực hiện ODA vì nước ta đã cho phép các thành phần kinh tế cùng tồn tại và phát triển. Không chỉ là sự giải tỏa về tình trạng bất bình đẳng công và tư bấy lâu nay trong việc tiếp cận và sử dụng nguồn lực công, hay đơn thuần là sự đáp ứng cơn khát vốn của khu vực tư nhân, đây còn là sự đột phá chính sách để nâng cao hơn nữa hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA mà lâu nay vẫn là đặc quyền của các cơ quan và doanh nghiệp nhà nước. Bản thân các nhà tài trợ cũng có xu hướng khuyến khích Chính phủ Việt Nam tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn ODA với niềm tin rằng, khu vực doanh nghiệp dân doanh với đặc điểm bộ máy gọn nhẹ, hoạt động năng động linh hoạt và hiệu quả hơn chắc chắn sẽ tận dụng tốt nguồn vốn này để phát triển mạnh mẽ hơn khi có cơ hội tiếp cận một cách chính thức.

Nhóm ý kiến khác chưa có niềm tin vào khu vực tư nhân và cho rằng, doanh nghiệp tư nhân chỉ sử dụng vốn hiệu quả khi đồng vốn đó là của chính doanh nghiệp chắt chiu. Nếu để doanh nghiệp tư nhân được sử dụng ODA thì họ sẽ thu vén lợi ích cho doanh nghiệp nhiều hơn mang về cho Nhà nước. Một khiếm khuyết quan trọng khác khiến nguồn vốn ODA khó mà chảy vào các doanh nghiệp tư nhân ngay là sự kém minh bạch, thiếu công khai về quản lý tài chính trong nhiều công ty tư nhân hiện nay.

Vì những quan điểm mâu thuẫn như vậy, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết sẽ phải tiếp tục tham khảo thêm các ý kiến trước khi quyết định đưa hay không đưa nội dung này vào Dự thảo Nghị định sửa đổi trình lên Chính phủ.

Có lẽ, trong quá trình cân nhắc, cơ quan soạn Dự thảo Nghị định nên lưu ý tới một vấn đề không kém đau đầu khác là tốc độ giải ngân vốn ODA. Trước đây, mỗi năm nước ta chỉ giải ngân được khoảng 3 tỷ USD vốn ODA. Gần đây, tốc độ giải ngân có sự cải thiện, tính đến hết năm 2011, nước ta thu hút được 77 tỷ USD vốn ODA cam kết và đã giải ngân được gần 34 tỷ USD. Tuy vậy, trong mắt các nhà tài trợ, Việt Nam vẫn là nước giải ngân chậm, vì nhiều nguyên nhân. Trong khi đó, giới chuyên gia kinh tế tin rằng, nếu doanh nghiệp tư nhân được danh chính ngôn thuận tiếp cận với nguồn vốn ODA tỷ lệ giải  ngân sẽ cao lên đáng kể. Điều này đã được chứng minh bằng thực tế ở những nước khác. Bất cứ ai, không cần phải là một chuyên gia cũng thấu hiểu, khi khu vực tư nhân được tiếp cận nguồn vốn ODA, chắc chắn sẽ xuất hiện những khó khăn, phức tạp về mặt thể chế, cơ chế quản lý, thủ tục hành chính và năng lực con người - kể cả đối với các cơ quan quản lý nhà nước về ODA lẫn doanh nghiệp tư nhân sử dụng nguồn vốn này. Và, trách nhiệm của các cơ quan quản lý là phải xác lập khung pháp lý, các điều kiện tài chính và năng lực chuyên môn đi kèm để bảo lãnh cho các nguồn vốn vay ODA của các chủ doanh nghiệp thay vì bị cản trở bởi những rào cản mang tính chất cố hữu.

Thêm một sự kiện liên quan, ngày 11.5, Công ty Esuhai (TP Hồ Chí Minh) đã khởi công Trung tâm Đào tạo và Phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật Việt - Nhật từ nguồn vốn vay ODA. Đây là một trong những doanh nghiệp tư nhân đầu tiên nhận vốn vay ODA ưu đãi trực tiếp từ Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA). Trao đổi với báo chí, Trưởng ban đầu tư nước ngoài của JICA tại Nhật Yasui Takehiro cho biết, từ bây giờ trở đi những dự án cơ sở hạ tầng của khối tư nhân cũng sẽ được JICA chú ý. “Những dự án sử dụng vốn ODA mà JICA hỗ trợ không quan tâm ít hay nhiều vốn, quan trọng là dự án có thành công hay không”.