XÃ HỘI
Cập nhật 20:12 | 20/09/2014 (GMT+7)
.

Xây dựng đô thị bền vững môi trường: Thách thức và cơ hội

08:19 | 26/10/2011
Những năm gần đây, tỷ lệ đô thị hóa ở nước ta tăng lên nhanh chóng. Hiện, cả nước đã hình thành 755 đô thị các loại với tỷ lệ đô thị hóa trung bình đạt khoảng 30% và dự kiến sẽ tăng lên 45% vào năm 2020. Tuy nhiên, phát triển đô thị ở Việt Nam được cho là thiếu bền vững và đang phải đối mặt với một loạt thách thức như úng ngập, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, tiêu hao nhiều năng lượng…

Đô thị mang nhiều "khuyết tật"

Trong cuộc sống hiện đại ngày nay, người dân sống tại khu vực đô thị có nhiều hơn cơ hội được tiếp cận và hưởng thụ các thành quả kinh tế, khoa học công nghệ, cơ hội việc làm, các dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa… Cùng với đó, người dân cũng phải đối mặt với một loạt những bất cập mà đô thị đưa lại.

Trước hết, đó là vấn nạn tắc đường, đặc biệt ở hai đô thị lớn là Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Người dân hai đô thị lớn này đã quen với cảnh cứ ra khỏi nhà là gặp cảnh tắc đường. Cơ quan quản lý đã và đang dự định đưa ra các biện pháp trước mắt như phân chia làn đường, cấm xe máy, ô tô trong một số tuyến phố nội thành, điều chỉnh giờ học, giờ làm của một số cơ quan hành chính nhà nước… Các biện pháp này, ngắn hạn là cần thiết để cải thiện tình hình ùn tắc giao thông hiện đã quá sức chịu đựng của người dân.

Ô nhiễm môi trường đô thị cũng đang trở thành mối đe dọa cuộc sống của thị dân. Trên thế giới, đô thị chiếm 0,4% diện tích thế giới, song lại là nơi phát thải lượng khí cacbon khổng lồ, chỉ riêng các đô thị châu Á chiếm 38% toàn cầu. Các đô thị tại Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật này. Nào là ô nhiễm không khí, tiếng ồn từ các công trình xây dựng, các phương tiện tham gia giao thông, cơ sở sản xuất. Rồi ô nhiễm nguồn nước từ nước thải sinh hoạt, nước thải y tế, nước thải công nghiệp chưa qua xử lý. Chưa đầy 30% trong tổng số 755 đô thị tại nước ta có hệ thống xử lý nước thải. Đó là chưa kể hiệu quả vận hành của những hệ thống này. Ngoài ra, chất thải sinh hoạt, chất thải độc hại từ các hoạt động sản xuất công nghiệp cũng đang là mối đe dọa cuộc sống cho thị dân tại các đô thị lớn. Điều đáng lo ngại là việc nhận thức đầy đủ nguy cơ do ô nhiễm môi trường và tiềm lực tài chính, tiềm lực kỹ thuật để giải quyết vấn đề ô nhiễm tại các đô thị còn rất thấp.

Bên cạnh đó, đô thị tại Việt Nam có mật độ dân số cao vào loại nhất thế giới. Đơn cử, mật độ dân số tại Hà Nội năm 2010 theo thông tin từ Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình là 1.918 người/km2, riêng mật độ tại khu vực phố cổ của quận Hoàn Kiếm là trên 82.500/km2. Trong khi, theo Liên Hiệp Quốc, để sinh sống và phát triển thuận lợi, mật độ dân số chỉ nên từ 35 – 50 người/km2. Dân số tăng nhanh, trong khi quy hoạch đô thị chưa khoa học, khiến cho cơ sở vật chất không đáp ứng đủ cho sự tăng dân số, bỗng chốc tất cả trở lên chật chội, chắp vá, thiếu và xuống cấp nghiêm trọng. Mật độ dân số lớn, trong khi diện tích đất dành cho công cộng, dành cho giao thông, dành cho không gian xanh là rất thấp. Theo thống kê, diện tích cây xanh công cộng tại Hà Nội là 2m2/người, tại TP Hồ Chí Minh, Huế, Đà Nẵng con số này lần lượt là 3,3; 3,5 và 0,9m2//người. Trong khi đó, tại một số đô thị nước ngoài, diện tích cây xanh công cộng lớn hơn nước ta nhiều, tại London (Anh) là 26,9m2/người, Washington (Mỹ) là 40m2/người và tại Berlin (Đức) là 27,4m2/người. Chính việc thiếu diện tích cây xanh công cộng khiến cho nhiệt độ tại các thành phố lớn của Việt Nam luôn cao hơn mức trung bình của cả nước. Điều này còn dẫn đến sự tiêu tốn nhiều năng lượng tại các đô thị cho việc làm mát, 70% năng lượng tiêu thụ tại các đô thị Việt Nam là dành cho máy điều hòa.

Một nguy cơ nữa đe dọa các đô thị Việt Nam hiện nay là vấn đề “nông thôn hóa” đô thị. Tốc độ đô thị hóa nhanh khiến nhiều khu vực nông thôn có quyết định hành chính trở thành các khu đô thị, trong khi các hình thức sản xuất và sinh sống của người dân vẫn duy trì theo kiểu nông thôn. Hơn nữa, một bộ phận lớn người dân đô thị, đặc biệt là khu vực ngoại thành, về cơ bản cuộc sống của họ vẫn mang bản chất là cuộc sống của khu vực nông thôn. Bên cạnh đó, việc đô thị hóa cũng tạo ra chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng. Đồng thời cũng làm gia tăng các khu ô chuột, khu nhà ở tạm bợ bên cạnh các bãi rác, các con sông, kênh rạch.

Ngoài ra, các đô thị tại Việt Nam cũng còn phải đối mặt với hàng loạt các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên, nghèo đói, phát triển thiếu đồng bộ. Đặc biệt hơn, một chính sách quản lý đô thị chưa khoa học cũng góp phần làm cho cơ sở vật chất tại các thành phố không đáp ứng được nhu cầu của người dân, sự quá tải của giao thông, trường học, bệnh viện y tế… tại các đô thị lớn thời qua đang là những hiện hữu cay đắng của sự quy hoạch, quản lý yếu kém trước đó. Những điều này càng làm cho khả năng xây dựng các đô thị phát triển bền vững môi trường trở lên khó khăn.

Có lãng phí khả năng tận dụng bài học kinh nghiệm  phát triển đô thị ? 

 * Đô thị phát triển bền vững là đô thị đạt được sự bền vững thống nhất ở cả ba mặt kinh tế, xã hội và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của thế hệ hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến nhu cầu phát triển của các thế hệ tương lai.

* Đô thị bền vững môi trường là đô thị được thiết kế với việc xem xét tác động môi trường ở vị trí hàng đầu, không những chú ý đến sự ổn định cuộc sống của dân cư, giảm thiểu đầu vào của thành phố, đô thị, như là giảm nhu cầu đối với nguồn nước, năng lượng và thực phẩm, mà còn phải là đô thị sản sinh ra các loại chất thải ít nhất.

Đô thị hóa ở nước ta đi sau các nước phát triển khoảng 50 năm. Điều này cho phép chúng ta có thể học tập, rút kinh nghiệm trong quá trình xây dựng và phát triển các đô thị bền vững môi trường, đô thị sinh thái, đô thị xanh của các nước để áp dụng vào nước ta. Theo Chủ tịch Hội Môi trường xây dựng Việt Nam Gs Phạm Ngọc Đăng, việc cải tạo các đô thị hiện có tại Việt Nam thành các đô thị bền vững môi trường là rất khó khăn, nhiều khi là điều không tưởng. Tuy nhiên, Việt Nam đang trong quá trình đô thị hóa mạnh, quá trình này sẽ diễn ra trong vòng 30 - 50 năm tới với việc nhiều đô thị mới sẽ được xây dựng. Đây chính là thị trường rộng lớn để chúng ta phát triển các khu đô thị bền vững môi trường, đô thị sinh thái. Vấn đề là ở tư duy quy hoạch quản lý, ở quá trình thực thi pháp luật. Thực tiễn hiện nay, thủ phạm chính gây ô nhiễm môi trường đô thị lại chính là do các khu đô thị mới gây ra. Theo thiết kế, các khu đô thị này đều có diện tích cây xanh công cộng, hệ thống xử lý nước thải và rác thải cũng như các khu tiện ích, vui chơi giải trí, các khu nhà trẻ, bệnh viện y tế. Thế nhưng thực tế thì đều bị cắt xén, tham nhũng. Hiện, chủ đầu tư các khu đô thị chỉ tập trung xây dựng các khu nhà ở, tạo lợi nhuận mà bỏ qua các công trình khác.

Mặt khác, theo Viện trưởng Viện nghiên cứu và phát triển Đô thị hạ tầng Ts Phạm Sỹ Liêm, trước hết đổi mới tư duy quy hoạch đô thị, phát triển đô thị đa năng, tích hợp cả khu làm việc, khu giải trí, khu học tập, khu nhà ở tại các đô thị nhằm giảm thời gian tham gia giao thông, tránh tắc nghẽn. Một đô thị phát triển bền vững được đo bằng các thước đo an sinh xã hội; sức cạnh tranh; tài chính mạnh; trị lý giỏi. Việc cần làm hiện tại là Xây dựng ngân sách đô thị. Hiện ngân sách đô thị tại các đô thị của nước ta còn quá nhỏ bé. Không đủ năng lực đầu tư để phát triển cơ sở hạ tầng. Bên cạnh đó, các nguồn thu cho ngân sách đô thị là quá thấp. Cần quy định nguồn thu từ thuế nhà đất tại đô thị, phí phát triển. Đồng thời, phí dịch vụ công cộng được định giá từ những người hưởng các dịch vụ và những người tạo ra ô nhiễm môi trường. Kinh nghiệm ở các đô thị phát triển cho thấy, ngân sách đô thị của họ rất lớn, nguồn ngân sách này được đầu tư trở lại cho các dịch vụ công cộng, các dịch vụ an sinh xã hội, các dịch vụ bảo vệ môi trường. Đặc biệt, ngân sách đô thị mạnh sẽ giải quyết bài toán phát triển giao thông công cộng thay thế cho các phương tiện cá nhân, điều mà các đô thị lớn chúng ta chưa làm được hiện nay.

Việc quy hoạch các đô thị mới cần tránh theo kiểu “vết dầu loang”. Các chuyên gia khuyến cáo, nên xây dựng các đô thị vệ tinh xung quanh đô thị trung tâm để tránh việc người dân đổ dồn vào trung tâm lớn, gây ra nhiều hậu quả đã nêu. Việc quản lý đô thị với mục tiêu sử dụng mọi nguồn lực để mang lại hiệu quả phát triển là cần thiết. Tuy nhiên, cũng cần nâng cao khả năng trị lý đô thị, trong đó tạo ra sự đồng thuận, công bằng trong cộng đồng, đảm bảo an ninh xã hội, đồng thời, có sự minh bạch trong sự quản lý, phát triển, có sự tham gia góp ý của đông đảo chuyên gia và người dân.

Nước ta có khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm, điều này cũng rất thuận lợi để phát triển không gian xanh tại các đô thị. Không gian xanh đặc biệt quan trọng trong việc góp phần giảm thiểu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, điều hòa khí hậu cũng như mang lại không khí trong lành cho thành phố. Các đô thị mới cần có một diện tích thỏa đáng dành cho không gian cây xanh. Hơn nữa, các vành đai xanh ở ngoại ô, ngoại vi thành phố cũng cần được đảm bảo để tạo ra lá phổi xanh bảo vệ các đô thị. Bên cạnh đó, các “công trình kiến trúc xanh” cũng cần được ưu tiên phát triển. Hệ thống cơ sở hạ tầng đô thị nên xây dựng theo hướng thân thiện với môi trường, tận dụng năng lượng tự nhiên thay vì các công trình thể hiện sự tinh vi của kỹ thuật, tiêu tốn quá nhiều năng lượng, các công trình bê tông màu xám hiện nay. Để các khu đô thị mới phát triển bền vững, cần rà soát và đảm bảo các chính sách, quy định về môi trường tại các đô thị được thực thi đầy đủ và nghiêm túc.

Cuối cùng, yếu tố con người, vừa là nguồn lực quyết định sự phát triển, vừa là đối tượng sinh sống tại các đô thị, cũng vừa là nhân tố tạo ra các nguy cơ đô thị vừa có vai trò quyết định trong việc giải quyết các nguy cơ đó.  Ở các cấp độ quản lý, đội ngũ chuyên gia có hiểu biết về quy hoạch và xây dựng đô thị phát triển bền vững môi trường của nước ta vừa thiếu, vừa yếu về trình độ, tư duy và phương pháp quy hoạch, xây dựng và quản lý. Rồi một bộ phận tham ô, tham nhũng, bản vị, cục bộ cũng làm cho đô thị phát triển không như mong đợi. Những điều này cần sớm khắc phục, để từ nhân tố con người, chúng ta tận dụng các thuận lợi, chinh phục thách thức, xây dựng thành công các đô thị phát triển bền vững môi trường, các đô thị sinh thái, mà bản chất, đó chính là không gian sống lý tưởng cho cộng đồng người dân.

Tự Cường
Xem tin theo ngày:
LAO ĐỘNG
Quay trở lại đầu trang