Kiểm soát thu nhập trong phòng, chống tham nhũng

Nhận diện tài sản bất minh

09:10 | 13/08/2017
Mục đích cuối cùng của hành vi tham nhũng là nhằm gia tăng tài sản cá nhân. Chính vì vậy, khoanh vùng đối tượng cần giám sát, nhận diện tài sản bất minh là biện pháp tiên quyết để ngăn ngừa, phòng và chống tham nhũng.

Giám sát biến động tài sản

Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng tham nhũng. Một trong những nguyên nhân chính là Nhà nước không giám sát được những biến động về tài sản của người có chức vụ, quyền hạn, không phát hiện, xác minh và xử lý được các khoản thu nhập có nguồn gốc bất hợp pháp của nhóm đối tượng này.

“Kiểm soát” là “xem xét để phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định”. Như vậy nội hàm của kiểm soát có 2 ý: Phát hiện và ngăn chặn bằng chế tài. Có nghĩa là khi thực hiện chức năng kiểm soát, pháp luật sẽ xây dựng các tiêu chí nhận diện hành vi được coi là vi phạm pháp luật và các chủ thể có khả năng thực hiện hành vi đó. Nếu chủ thể có hành vi vi phạm nghiêm trọng, gây ảnh hưởng đến các nguyên tắc kiểm soát đã đặt ra thì tùy từng trường hợp sẽ bị áp dụng chế tài hình sự, hành chính, kỷ luật, hoặc dân sự để xử lý.

Vì vậy, để phát hiện, ngăn chặn những thu nhập, tài sản bất minh của người có chức vụ, quyền hạn, thì cơ quan có thẩm quyền phải theo dõi, nắm bắt được biến động về tài sản, thu nhập của đối tượng này ở mọi thời điểm. Không chỉ việc tăng tài sản, thu nhập mà ngay cả việc giảm tài sản, thu nhập cũng tiềm ẩn khả năng vi phạm pháp luật liên quan đến hành vi tham nhũng của người đó. Đồng thời, việc kiểm soát còn phải đi kèm với chế tài cụ thể trong xử lý và thu hồi tài sản bất minh thì hoạt động kiểm soát mới có hiệu quả.

Khoanh vùng đối tượng

Một số nước chỉ yêu cầu kiểm soát đối với thành viên của nghị viện và chính phủ, như Đức, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy... Quy định này thúc đẩy trách nhiệm giải trình và công khai thông tin về ứng cử viên trong quá trình bầu cử.

Trong khi đó, một số nước chỉ kiểm soát đối với các quan chức/chính trị gia cao cấp. Đây là cách tiếp cận phổ biến nhất hiện nay. Cơ sở cho quy định này xuất phát từ nhận thức rằng, không chỉ những chính trị gia có chức vụ do được bầu mà kể cả công chức cấp cao ở các bộ, ngành và người đứng đầu cơ quan cũng có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hoạch định các chính sách công. Mặc dù trách nhiệm giải trình của những chủ thể đã nêu không hoàn toàn giống nhau, nhưng thực tiễn cho thấy cần yêu cầu họ công khai các mối quan hệ công việc với bên thứ ba, các khoản thu nhập bổ sung hoặc lợi ích cá nhân của mình để ngăn ngừa hành vi tham nhũng chính sách. Tác dụng của việc áp dụng hệ thống này là thúc đẩy các nguyên tắc về minh bạch và trách nhiệm giải trình trong suốt quá trình vận hành của bộ máy nhà nước, chứ không chỉ trong quá trình bầu cử. Những quốc gia tiêu biểu đang áp dụng hệ thống này bao gồm: Singapore, Australia, Pháp, Italy, Bồ Đào Nha, Anh, Hungary...

 Các nước châu Á, Trung và Đông Âu lại yêu cầu kiểm soát đối với hầu hết hoặc tất cả công chức (kể cả trong ngành tư pháp). Ưu điểm của cách làm này là có thể ngăn ngừa tham nhũng trên diện rộng, ở mọi cấp độ, nhưng nhược điểm là rất khó thực thi hiệu quả. Trên thực tế, cách làm này chỉ có thể áp dụng tốt ở các quốc gia có nền hành chính liêm chính, số lượng công chức trong bộ máy hành chính nhà nước không nhiều và có tiềm lực kinh tế, khả năng quản lý và khoa học công nghệ tương đối hiện đại. Còn ở các quốc gia có nền hành chính chậm phát triển, năng lực quản lý yếu, nguồn lực hạn chế, thì việc áp dụng kiểm soát thu nhập của hầu hết cán bộ, công chức hầu như không thực hiện được hoặc chỉ mang tính hình thức.

Một số nước như Bosnia Herzegovina, Ireland, Latvia… không chỉ quy định nghĩa vụ kê khai đối với công chức mà còn đối với cả những người có liên quan đến họ như vợ, chồng, con, bố, mẹ, ông, bà, anh chị em ruột... Phạm vi thông tin mà người có liên quan được yêu cầu cung cấp thường hẹp hơn so với thông tin mà bản thân công chức phải kê khai. Cách làm này có ưu điểm là ngăn chặn tình trạng công chức che giấu tài sản và thu nhập của mình dưới tên người khác, hoặc chuyển dịch quyền sở hữu tài sản cho người thân trong gia đình.

Quỳnh Vũ